De wereld als wasserette

Vroeger waren we nog bang dat de wereld zou vergaan. Tegenwoordig vrezen we vooral de vervuiling van onze aarde. Hygiëne willen we. Langs de weg, in huis, maar ook in de sport en de politiek. Over de hygo-hausse in de Nerveuze Wereldorde - een vrolijke kritiek op de schone rede.

MENTAAL GEZIEN staat het welvarende deel van de wereld op instorten. In onze Nerveuze Wereldorde raken mensen allang niet meer opgewonden of woedend over een planetoïde die de aarde in één klap dreigt te verwoesten en de brandende regenwouden of kernproeven die dat op termijn doen. Nee, er heerst ergernis over duivenpoep, losliggende stoeptegels, een wijnvlek op de vloer, decibellerende walkmans en andere zenuwslopende oneffenheden. De bewoners van de schoonmaakmaatschappij leven voortdurend in de vrees ziektekiemen op zichzelf of op anderen over te brengen. In de Verenigde Staten kan dat laatste tot astronomische schadeclaims leiden, maar Nederland is met een inhaalslag bezig, om eens wat modieus ondernemersjargon te benutten.
Na de massale valpartij in de Amsterdamse IJtunnel waren de gewonde skeelers vooral bang dat ze met het aidsvirus besmet waren geraakt. Dat deskundigen deze angst volslagen irreëel vinden, maakt voor de betrokkenen geen verschil. Eenzelfde hysterie volgde op de legionella-besmetting bij de Flora en de ontdekking van hepatitis-B bij een handvol chirurgen. Een gebrek aan relativering is een van de kenmerken van smetvrees, een aandoening die epidemische vormen heeft aangenomen. Deze aanrakingsvrees zorgt voor allerlei neurotische voorzorgsmaatregelen en jaarlijkse toiletonderzoeken van glossy’s als Transparency International en Service Management. Uiteindelijk leidt dit tot een totaal isolement, gesymboliseerd door de eenzame mens achter zijn virusvrije computer, luisterend naar de compact disc die hij prefereert ‘boven het symfonieconcert in het gezelschap van honderden lijders aan keelklachten’, zoals de Engelse schrijver Julian Barnes dit tafereel omschrijft in zijn roman Engeland, Engeland.
The Truman Show laat zien hoe de Nerveuze Wereldorde er in haar platonische volmaaktheid uitziet. Deze Amerikaanse film speelt zich af in het maagdelijke kustplaatsje Seahaven, waarvan de inwoners elkaar, op weg naar of terugkomend van hun steriele kantoor, met een neurotische glimlach op hun plastisch bijgewerkte gezicht begroeten, terwijl in hun voetspoor elke papiersnipper van het straatdecor wordt verwijderd door de achterneefjes van de domme ypsilons uit Aldous Huxley’s Brave New World. Onder het toeziend oog van videocamera’s en de immer schijnende zon - ook op meteorologisch gebied is het kleinste risico onacceptabel - wordt de openbare ruimte gevrijwaard van zwervers, druggebruikers, alcoholisten en anderen die zich inlaten met unamerican activities. In zijn bacillenloze huiskamer blijft de telegenieke inwoner van Seahaven door middel van digitale censuur verschoond van geestelijk verderf. Dat een fenomeen als Seahaven het stadium van de denkbaarheid reeds voorbij is, bewijst het Amerikaanse hi-techstadje Celebration. Dit conglomeraat van nette mensen is de droom van elke schoonheidscommissie en ondernemer binnen de vaatwastechnologie.
Hoewel veel Nederlanders de genoemde gemeenschappen als lachwekkend dan wel onleefbaar zullen bestempelen, wordt hun eigen land in rap tempo een opgeschoonde stadstaat naar seahaveniaans model. Zelfs Amsterdam blijkt niet bestand tegen het schoonmaakvirus. Gestaag verandert ’s werelds grootste fietsenstalling, waar poep op de stoep, scheve amsterdammertjes, duiven op de Dam en in ontbinding verkerende fietsen een geliefd object vormen voor fotograferende toeristen, in een oppervlakkige stad. De dreigende teloorgang van de amsterdammertjes staat symbool voor de afnemende vitaliteit. Er ontstaat een alternatief Disneyland vol lege pleinen, geweldloze zones, virtuele voetbalveldjes, politionele ontwapeningsacties, sfeerverlichting, witte fietsen, hondentoiletten, hondenlosloopgebieden, kauwgombusters en ondergrondse mobiliteit.
Terwijl agenten wildplassers bekeuren en een meervoudige kamer van de rechtbank zich buigt over wildplakkers voeren banenpoolers een grondoorlog tegen onkruid en zeuren geluidspatiënten elkaar de oren van het hoofd bij de stichting Bestrijding Akoestische Milieuvervuiling. In de Bijlmer krijgen mensen een schoonheidsprijs in de vorm van een boekenbon wanneer ze hun eigen rommel opruimen. Aan gene zijde van het culturele spectrum heerst eveneens de schoonmaakwoede. Na een recente uitvoering van Mahlers Zevende in het Concertgebouw bekroop muziekrecensent Erik Voermans het gevoel dat hij 'een precisieoperatie in een steriele ruimte bijwoonde, en dat de handen van de dirigent en musici daaraan voorafgaand langdurig en secuur waren geschrobd met hyperdesinfecterende zeep’.
HET IS EEN VERGISSING te veronderstellen dat de 'opgeruimd is netjes’-mentaliteit een obsessie vormt van de oudere generatie, van de fossiele Jordanezen die om de dag hun ramen wassen. Integendeel. Het zijn vooral de vlotte jongeren die neurotische trekken vertonen. Ver weg van vieze straten zijn de kijkbuiskinderen opgevoed door schone informatie- en communicatietechnologieën. In hun ogen mag niets de spectaculaire stroom van mensen, goederen en binaire codes in de weg staan of vervuilen. De brievenrubrieken in de dagbladen worden bevolkt door schoonheidsspecialisten die zeuren over duivenpoep (en over de voederende senioren) en van KNSM-yuppen die zich ergeren aan gammele bootjes waar zij vanuit hun villavervangende appartementen op neerkijken. In de op ziekenhuizen gelijkende universiteitsgebouwen zeulen hippe studenten en masse rond met in de linkerhand een plastic Spa blauw-flesje en in de rechterhand een gsm met stralingsbeschermer. Het is een teken aan de wand dat zelfs een opleiding voor Creatieve Therapie studenten aantrekt die zich drukmaken over kapotte lampen, vieze toiletten en bibliotheekboeken die de kast hebben verruild voor de grond.
In andere welvarende landen is het niet anders. Een willekeurige greep uit de pers masseert de lachspieren. In de Engelse plaats Mansfield weigert een jonge, nieuwe postbode de post te bezorgen op een adres waar langs het tuinpad al meer dan twintig jaar grote hortensia’s staan. De Royal Mail geeft zijn werknemer gelijk en wijst daarbij op 'gezondheids- en veiligheidsredenen’. Verder westwaarts hebben de Amerikanen zichzelf wijsgemaakt dat ze in een intensive care-afdeling wonen. Een concert van ex-Pink Floyd-zanger Roger Waters in Scranton, Pennsylvania, werd afgelopen zomer meer dan twee uur onderbroken door onweer en slagregens, die het veld veranderden in een modderpoel. Hoewel modderbaden goed zijn voor de gezondheid, schreven de lokale kranten de volgende dag nauwelijks over het optreden maar spraken ze schande over het feit dat de 'gierige’ organisatie het veld niet met plastic had bedekt om de toeschouwers, die zich overigens uitstekend hadden vermaakt, te beschermen tegen de modder. In hetzelfde land ontstond het Californische-obersyndroom: obers die hun klanten lastigvallen met informatie over allergieën, calorieën en de milieuvriendelijke herkomst van het voorgeschotelde.
Nauw hiermee samen hangt het streven naar een optimale hygiëne, variërend van douches in zwembaden, ontlastingvrije treinrails tot perverse seksorgiën waar naast discretie alleen hygiëne is gewaarborgd. Soms schiet de hygo-hausse zijn doel voorbij. Uit een onderzoek van de Amsterdamse GG&GD bleek dat sommige eigenaars van tattoo- en piercingzaken dermate 'hygiënisch’ in het rond spoten dat bezoekers bijkans bedwelmd raakten. Over het algemeen worden vooral ouderen gevoelig geacht voor rondzwervende bacillen. In een doorsnee sanatorium voor ouderenpsychiatrie houden verpleegkundigen als volleerde boekhouders de lichaamstemperatuur van hun patiënten bij en voeren gediplomeerde schoonmakers een biochemische oorlog tegen nijvere mieren. Op zijn beurt dient de voedingsassistent - voorheen keukenhulp - de koelkast dagelijks te tempen. De aanwezigheid van poezen, ganzen of honden - een bijdrage in het leefgenot van de bewoners - wil nogal eens tot panische reacties leiden bij het personeel. Een ongewenst gevolg van deze sterilisering ondervond een bewoner van een bacterievrij verpleegtehuis die ziek terugkwam van een dagje Artis. Dit doet denken aan de man die dagelijks in de haven van Marseille zwemt maar misselijk wordt na een duik in een zwembad.
Ondanks het epidemische karakter van de smetvrees genieten huisdieren nog immer een ongekende populariteit bij de transgeciviliseerde mens, vooral wanneer ze hun behoeften op de daarvoor bestemde plaatsen doen, vlooivrij zijn en niet bijten. Gezien de rechtszaken die namens non-human animals gevoerd kunnen worden, hebben ze zo ongeveer de status van autonoom rechtssubject verworven. Zo werd een onverlaat uit Montfoort door de rechtbank op een boete van vijfhonderd gulden getrakteerd. In Japan wil men de civilisatie van het huisdier langs elektronische weg voltooien. Er zijn daar inmiddels kwispelende huisdieren die nooit onzindelijk of krols zijn en nimmer behoefte hebben aan een muizenjacht. Letterlijk en figuurlijk neemt de mens hiermee steeds meer afstand van de natuur, hetgeen Godfried Bomans in zijn verhaal 'Katterig Nederland’ tot de volgende conclusie bracht: 'Het is niet toevallig, dat juist wij dol op dieren zijn en dat in Engeland, en vooral in zijn dichtbevolkte delen, de liefde voor het dier de grens van het sentimentele overschrijdt. Naarmate de mensen verder van de natuur afraken, halen zij de dieren dichter naar zich toe.’ Sommige mensen vinden virtuele huisdieren als zeehonden zo mooi dat ze Oscar Wildes 'All men kill the thing they love’ van een eigentijdse interpretatie voorzien teneinde de buitenkant van deze dieren te koloniseren. Actievoerders besmeuren vervolgens de huid van deze arme dieren met verf om hun aaibaarheidsgehalte tot veilige proporties terug te brengen.
NU DE MAAKBAARHEID van de cultuur onmogelijk blijkt, richten met name sociaal-democraten zich op de reductie van de natuur tot menselijke proporties, bijvoorbeeld door de aanleg van groenvoorzieningen en gecontroleerde natuurgebieden voor recreanten die na een arbeidsweek snakken naar authenticiteit, maar vooral gevrijwaard willen blijven van onbegrijpelijk natuurgeweld. Men verlangt allang niet meer naar de oernatuur, maar naar een door agrarische supervisors getemde verschijning daarvan. Voor de wekelijkse dosis onredelijk natuurgeweld is National Geographic opgenomen in het kabelpluspakket. Tot grote tevredenheid van de mens blijkt de natuur ook zichzelf te kunnen verschonen. Zo breken waterplanten vervuilende fosfaten af, zetten ze stikstoffen om in gas, terwijl bacteriën de groei van algen afremmen. Ondertussen is de wilde natuur volgens de geheimzinnige regels der 'hauntology’ aan een geraffineerde terugkeer bezig. Hoe meer de mens de natuur neutraliseert, des te venijniger blijkt haar reactie. Te denken valt aan de Sahara die zich langzaam een weg naar het noorden baant en aan de sneeuw die een paar jaar geleden de klaagmuur bedekte, maar ook aan de vossen die steeds vaker in de binnenstad van Nijmegen opduiken, de straatpaddo’s die in Amsterdam langs de stoepen groeien, de konijnen die in het Britse Clevedon de landelijke administratie van de sociale dienst consumeerden en de dodelijke muggen die New York afgelopen zomer terroriseerden. Zo is er altijd een kwaadaardig object dat het al te menselijke streven naar een overzichtelijke zuiverheid saboteert.
Om het millennium met een beeldschone lei te beginnen wilden ook politici hun werkterrein zuiveren van incorrecte smetten. Zuiver van corruptie hoopt de Europese Unie te zijn na het vervangen van haar belangrijkste orgaan; zuiver van etniciteit wilden de republieken zijn die vroeger Joegoslavië vormden; zuiver van lijn willen de politieke partijen zijn omdat interne chaos de kiezers zou afschrikken, en zuivere arbeid is waar de Schone Kleren Campagne naar streeft in haar strijd tegen werkende kinderen in het Verre Oosten. Zelfs het voeren van een oorlog dient een zuivere onderneming te zijn. Vandaar dat de westerse mogendheden liever geen grondoorlog voeren, maar een computergestuurde oorlog in een ruimte vol onzichtbare straaljagers. De viezigheid op de grond, zoals slachtoffers door friendly fire, zijn het zijdelingse gevolg van een computerstoring. Als westerse soldaten onverhoopt een grondoorlog moeten voeren, bewegen zij zich liever communicerend dan schietend over het slagveld.
Ondertussen is het witwassen van het verleden een belangrijk politiek doel binnen de Nerveuze Wereldorde. Zo onderzoekt de Universiteit van Leiden aan de hand van DNA-testen of Floris de Vijfde wel echt in het voor hem bestemde graf ligt. In Berlijn polijsten ossies de roestplekken van het verleden met marmer, beton en glas. De namen van Marx, Lenin en Stalin waren al eerder uit de straat- en plaatsnamen verdwenen, om vervolgens te worden gedumpt in de geschiedkundige biobak. Met een beetje geluk worden ze gerecycled om terug te komen als pretpark, wat bijvoorbeeld de onvermijdelijke bestemming van Cuba is. Een soort gecultiveerde retro-viezigheid voor educatief amusement.
In de sport wordt zuiverheid eveneens steeds meer op prijs gesteld. Zo dient voetbal een schoon spektakel te zijn waarbij spelers - dankzij een schuifdak niet gehinderd door grillen van de natuur - elkaar voor de wedstrijd glimlachend een handje geven en vervolgens met shirt in de broek maar zonder bebloede schenen en verbrijzelde jukbeenderen strijden om de fair play-trofee. Toeschouwers dienen dit gedrag als voorbeeld te nemen. Vitale vechtpartijen tussen vijandige voetbalsupporters vallen onder de verleden tijd die we liever vergeten. Nadat wijlen de Britse politicus Alan Clark de voetbalrellen in Marseille tijdens het wereldkampioenschap in positieve zin had vergeleken met slagvelden bij middeleeuwse spektakelstukken resoneerde een storm van verontwaardiging over Albion. 'I don’t know why you have all gone soft on this; it is just extraordinary’, zei de flamboyante conservatief na te zijn geconfronteerd met de woedende reactie van collega-politici die niet weten wat ze aan moeten met de dubbelzinnige fascinatie die mensen hebben voor geweld.
De heilige oorlog tegen doping - die zelfs denksporten aantast - is een ander teken van deze slappe tijd. Junkies die over de Alpen fietsen worden net zomin gewaardeerd als junkies met fietsen op de Amsterdamse fietsenbrug. Langzaam maar zeker dringt het besef door dat de doping die kippen, varkens en koeien met het oog op een hogere productie dagelijks krijgen toegediend, een stuk schadelijker is dan de epo in de gedemystificeerde Tour de France, waar men niet meer spreekt over dopingcontroles maar over gezondheidstesten.
De paniekmaatschappij maakte haar naam waar tijdens de BSE-affaire toen duizenden koeien effectief werden uitgeroeid omdat er iemand was overleden aan een obscure hersenziekte. Terwijl de onderbuik van de mens schreeuwt om junkfood, neemt het gezondheidsbewustzijn pathetische vormen aan, gezien de vrees voor antibiotica in vlees, pepinomozaïekvirussen in tomaten, dioxine in melk, salmonella in kippen, blik in voedsel, pitten in druiven, graten in haring en kalk in water. In Brussel maken gezuiverde politici wetten die de dikte van de schuimkraag en de temperatuur bepalen van het bier in Engeland, zoals het wordt getapt in de ongeveer honderd Onbedorven Pubs die dit land nog rijk is. Dat zijn kroegen waar de tijd de afgelopen eeuw heeft stilgestaan. Ondanks de veronachtzaming van contemporaine milieuvoorschriften zijn deze in natuurstaat verkerende drankgelegenheden reiner dan de gemiddelde continentale kroeg.
DIT ALLES IS HET gevolg van de dominantie van de ogen over de hersenen. Het verstand kan de stortvloed aan beelden niet langer aan en probeert uit lijfsbehoud een overzichtelijk panorama om zich heen te creëren. Deze van elke nuancering gespeende furie zorgt voor een scheef, vertroebeld beeld dat geen verband meer heeft met de werkelijke gang van zaken. Een ironisch gegeven in onze door fotomodellen bevolkte beeldcultuur leert zelfs dat de zucht naar transparantie leidt tot de ontdekking van steeds meer viezigheid, corruptie, vuile handen en chaos: hoe beter je kijkt des te erger het lijkt. Omdat er meer wordt gekeken dan nagedacht, sterven nogal wat pogingen in schoonheid. Ooit dacht men dat computers veredelde papierversnipperaars waren maar het bleken papierproducenten te zijn. Lange tijd floreerde de glasarchitectuur omdat door glas alles zichtbaar was, maar dat voordeel bleek tegelijkertijd een arbeidsintensief nadeel te zijn. In de binnenhuisarchitectuur was het uit het Verre Oosten overgewaaide minimalisme een modegril, maar in een lege kamer heeft de minste of geringste vlek irritatie tot gevolg.
Dat streven naar helderheid in het denken ook al tot niets anders leidt dan irritatie, bleek na de sociaal-democratische oorlog in en rond Kosovo. De Amsterdamse filosoof Pieter Pekelharing schreef daarover in Krisis: 'Het conflict wordt scherp in focus gebracht, maar precies daardoor wordt de achtergrond waziger. Mede onder druk van de media worden ingewikkelde situaties zo leesbaar en transparant mogelijk gemaakt. Elke keer lijkt het zonneklaar wie de bad guys en de good guys zijn. En dan blijkt pas achteraf dat de tegenstellingen veel gecompliceerder lagen. Men streeft niet alleen naar heldere lijnen en zichtbare orde, men poogt die ook met geweld aan de werkelijkheid op te leggen. En druipt vervolgens gefrustreerd af als dat niet lukt.’
Irritatie en frustratie vergezellen de mens naar de steengeworden replica van The Ideal City van de Italiaanse schilder Pierro dello Francesca. Irritatie over een computervirus (bijvoorbeeld op een diskette met daarop belangrijke gegevens over aidsonderzoek), over het feit dat de vijver op het Museumplein na de Uitmarkt was veranderd in een vuilnisbak, over een kras op een cd, over een vlek op een net schoongemaakt raam, over een atmosferische storing op de breedbeeldtelevisie, over een scheidsrechter die ten onrechte fluit voor buitenspel en over alle andere menselijke vlekken in een wereld die volgens de laatste berekeningen perfect zou moeten zijn, zoals Seahaven waar hoofdpersoon Truman Burbank dankzij zijn menselijke gedrag voor ergernis zorgt in de regiekamer van deze zeepstad. De mens is ongelukkig met zichzelf omdat hij er in weerwil van zijn naar orde strevende verstand altijd weer een chaos van maakt. Een magrittiaans bord op een Franse parkeerplaats langs een autoweg verwoordde dit schizofrene gegeven. Op het bord stond: 'Dit is geen stortplaats.’ Daarachter lag een grote vuilnisbelt.