Europa als voorbeeld voor een xenofiel

‘De wereld moet naar Europa kijken’

De Indiase romanschrijver en wereldburger Amitav Ghosh constateert dat de wereld in de greep is van het ‘Amerikaanse model’ – een combinatie van nationalisme en meedogenloos kapitalisme. Europa is voor hem het licht in de duisternis.

Medium ghosh 05

Soms helpt het om uit de eigen wereld te stappen en vanaf aanzienlijke afstand een hernieuwde blik inwaarts te werpen. Een dergelijke overweging lag vermoedelijk ten grondslag aan het idee van de European Cultural Foundation om de Indiase romanschrijver Amitav Ghosh te vragen om in Amsterdam te komen spreken over zijn beeld van Europa. Althans, zo verklaart Ghosh zelf de verrassende uitnodiging. ‘Mijn boeken spelen zich af ver buiten Europa – en gaan niet over Europa’, zegt hij in een café in Brooklyn, waar hij de helft van het jaar met zijn Amerikaanse vrouw woont. ‘Ik denk dat de uitnodiging iets zegt over Europeanen: ze proberen hun eigen continent te begrijpen. Niet alleen van binnenuit, maar ook door te ontdekken hoe de rest van de wereld naar ze kijkt.’

Met Ghosh haalt de European Cultural Foundation in ieder geval geen euroscepticus in huis – hij noemt zichzelf immers een ‘groot gelover in het Europese project’, ook al is dat project nu ‘enkele serieuze problemen’ tegengekomen. Ghosh: ‘Europa is de enige weg voorwaarts, een model voor de rest van de wereld. De enige andere modellen die nu dominant zijn, het Amerikaanse en het Chinese, zijn niet geschikt voor de rest van de wereld. Beide zijn zeer nationalistisch en leggen grote nadruk op economische groei, net nu we het punt bereikt hebben waarop groei niet langer mogelijk of wenselijk is.’

In zijn vaderland India is Europa tot zijn spijt geen veelbesproken onderwerp. ‘India is volledig gefixeerd op Amerika. Het is echt van de gekke. Stel je voor dat we straks ook in India en China het twee-auto- of drie-auto-gezin hebben, zoals in Amerika. De wereld zou stikken. Maar ook in India is groei goud. ’

Hij noemt het deprimerend. ‘Als ik het uitstekende Britse blad The Economist lees, of de Amerikaanse econoom Paul Krugman, die ik bewonder, dan blijkt dat zij aan niets anders denken dan hoe de economie verder te laten groeien. Maar groei kan niet oneindig doorgaan. Het milieu kan het niet aan en mensen worden er niet eens gelukkiger van.’ Ghosh realiseert zich dat ook Europese politici en economen economische groei nastreven. ‘Ik weet het. Maar in Europa lijkt tenminste nog het besef te bestaan dat economische groei zinloos is als de toegenomen welvaart alleen naar de bovenlaag van een maatschappij gaat.’

India, en de rest van de wereld, zou er ook om andere redenen beter aan doen om Europa – en daarmee bedoelt Ghosh de Europese Unie – als rolmodel te kiezen. ‘Een van de mooie dingen die Europa ons heeft laten zien, is dat redelijke samenwerking tussen natiestaten mogelijk is. Dat is wat bijvoorbeeld ook Zuid-Azië nodig heeft. Zelfs een groot land als India moet samenwerken met zijn buren – al is het alleen maar om de spanningen weg te nemen met Bangladesh, Nepal en Pakistan.’

De Europese samenwerking gaat volgens Ghosh overigens verder terug dan de vorming van de EU. ‘Europeanen hebben elkaar gedurende de negentiende en een deel van de twintigste eeuw afgemaakt, maar zodra ze buiten Europa waren, werkten ze steeds met elkaar samen. Zo woonden Europeanen in het China van de negentiende eeuw altijd bij elkaar in enclaves. Naast woonruimte deelden ze ook instituten en handel. In zekere zin kun je zeggen dat Europa buiten Europa is uitgevonden.’

Voor de daadwerkelijke vorming van de Unie was de Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende dekolonisatie nodig, vervolgt Ghosh. ‘Na de oorlog realiseerden Europeanen zich dat ze verantwoordelijk waren voor een groot deel van de gruwelijkheden die wereldwijd begaan waren. Het idee dat ze beter waren dan de rest van de wereld kalmeerde. Dit besef van collectieve schuld maakte de vorming van het huidige Europa mogelijk.’

De dekolonisatie zorgde voor nieuwe migratiestromen, zoals in Nederland met de komst van Indonesiërs en Surinamers. Dat maakt de Europese landen nog geen immigratielanden, zoals Amerika dat wel is, benadrukt Ghosh. ‘Multiculturalisme in Amerika is onvergelijkbaar met elders in de wereld. Wie naar Amerika emigreert wordt Amerikaan. Dat werkt hier prima, maar het is geen werkbaar model voor samenlevingen met een lange, diepgewortelde geschiedenis – zeg maar elk ander deel van de wereld. Dat is een andere reden waarom het Europese model beter is dan het Amerikaanse: de meeste maatschappijen zijn geen echte immigrantenmaatschappijen.’

Een mooi aspect van Europa vindt Ghosh dat het een niet-nationalistische manier van leven bevordert. ‘In zekere zin is Amsterdam multicultureler dan Brooklyn. Surinamers, Indonesiërs, Marokkanen: ze mogen allemaal hun eigen identiteit behouden. Een goede vriend van me in Nederland, de journalist Bas Heijne, noemde Nederland op een gegeven moment zelfs een paradijs. Dat is gelet op de laatste tien jaar natuurlijk een extreme uitspraak; Nederland is sindsdien erg veranderd. Een zekere bekrompenheid lijkt over het land te zijn gekomen.’

Vooral de toegenomen xenofobie dient te worden aangepakt, waarschuwt Ghosh – en niet alleen in Nederland, waar hij de afgelopen jaren regelmatig is geweest, maar ook in andere Europese landen. ‘De xenofobie is deels het gevolg van de economische neergang, dus misschien verdwijnt het vanzelf. Maar het is een crisis­situatie die de hele wereld aangaat. Want als het Europese project faalt, dan zal de wereld worden gedomineerd door nationalisme.’

Er is ‘niets buiten Europa’, benadrukt Ghosh nog maar eens. ‘De Verenigde Naties zijn een van de slachtoffers geworden van 9/11. Ze zullen zo hier en daar nog in staat zijn om nuttig humanitair werk te verrichten, maar ze hebben geen morele autoriteit meer, nu duidelijk is geworden dat de Amerikanen toch doen waar ze zin in hebben.’

De wereld is altijd gedomineerd geweest door een combinatie van meedogenloos kapitalisme en imperialisme, stelt Ghosh vast – van de Romeinen tot de Spanjaarden tot de Britten. ‘Tegenwoordig komt dit voornamelijk van Amerika’, zegt Ghosh. ‘Daarom is het zo belangrijk om naar Europa te kijken. Laten we vooral naar de successen van Europa kijken, niet naar de mislukkingen. Er is al meer dan zestig jaar vrede op het continent.’ De Balkan-oorlog ziet Ghosh als een intern conflict binnen een land dat niet eens EU-lid was. ‘Europa heeft de energie­consumptie per capita drastisch teruggebracht, tot een fractie van wat de gemiddelde Amerikaan verbruikt. Europa zou de wereldstandaard moeten zijn voor carbonuitstoot, voedselveiligheid, arbeidsomstandigheden en volksgezondheid.’

Niet dat het allemaal perfect is in de EU, uiteraard. ‘De Britten hebben vanaf het begin geprobeerd Europa te ondermijnen – in zekere zin een voortzetting van hun aloude _balance of powers-_politiek. Je kunt zeggen dat de euro­crisis als positief neveneffect had dat hij in essentie de Britten buitenspel zette.’ Want, zegt Ghosh, ‘Europa kan niet voortbestaan als de Britten een grote rol spelen.’

Dat brengt hem op de drie grote fouten die Europa volgens hem heeft gemaakt. Allereerst: er werd te snel uitgebreid. ‘Uitbreiden is prima, maar als je het te snel doet, kan de politiek de economie niet bijhouden. Dat blijkt nu ook: de politieke instituten waren niet klaar voor de eurocrisis.’

Nummer twee: Europa is een ‘falen van de verbeelding’. ‘Wat ontbreekt is een verhaal van eenheid. Er bestaan honderden nationalistische verhalen over de Franse of de Duitse identiteit, die vaak hun oorsprong hebben in militaire gebeurtenissen. Maar er is geen manier om de Europese identiteit te verbeelden.’ Daarom denkt Ghosh dat het werk van de bij het grote publiek onbekende ecf belangrijk is. ‘Ja, cultuur kost tijd, maar je kunt cultuur ook beïnvloeden. Cultuur kun je sponsoren. De Nederlandse cultuur is gevormd en wordt versterkt door het Rijksmuseum, dat door de staat wordt gefinancierd. Momenteel vind je overal in Europa culturele instituten die door de natiestaten gesponsord worden, maar geen pan-Europese instelling.’

De derde fout die Ghosh Europa aanrekent, klinkt uit zijn mond wellicht niet zo verwonderlijk gezien het feit dat zijn vader een hoge militair in het Indiase leger was: Europa heeft geen leger. ‘Europa zou bereid moeten zijn om als unie militair in te grijpen, zoals in Joegoslavië al duidelijk werd, toen de Amerikanen het moesten komen opknappen.’ Hij ziet sowieso liever Europese dan unilaterale Amerikaanse inventies op het wereldtoneel. ‘Europeanen zouden vermoedelijk redelijker en rechtvaardiger optreden dan de Amerikanen. Maar los daarvan, wil de EU overleven, dan zal het alle politieke instituten moeten creëren die een goed functionerende natiestaat ook heeft. Daar hoort nu eenmaal een leger bij.’

Hij hoopt dat Europa wereldwijd een voorbeeldrol kan vervullen. ‘Neem Cuba. Niemand kan in militair opzicht tegen de Amerikanen op, maar Europa heeft laten zien dat je door niet mee te gaan in economische sancties en politieke isolatie wel degelijk tegenwicht kunt geven.’

Meer economische macht zou een dergelijke rol dichter binnen bereik brengen. Ghosh ziet kansen voor Europa op de energiemarkt. ‘Europa is vooraanstaand op het gebied van vernieuwbare energie – zon, wind. Dat kan straks een voordeel blijken, zeker als het Europa lukt om de rest van de wereld ervan te overtuigen dat ze niet nog meer troep moeten produceren ten koste van ’s werelds resources.’

Hij ziet dit als meer dan een voordeel voor Europa: het is een verantwoordelijkheid. ‘Europa begon ooit de industriële revolutie en creëerde al doende het consumentisme. Dat kan het nu goedmaken.’

Een ander overblijfsel van het Europese verleden is de al eerder aangehaalde dekolonisatie, die de komende jaren verantwoordelijk zal blijven voor aanhoudende migratiestromen – richting Europa. ‘Tegelijkertijd weten we dat Europa niet opnieuw zal gaan koloniseren. Nederland zal nooit meer een territorium van de grootte van Indonesië acquireren – ondenkbaar. Zo bezien beoefent Europa al het concept van krimpen. Dat is precies wat ik ook elders in de wereld zou willen zien.’


Amitav Ghosh houdt de openingslezing van Imagining Europe en gaat daarna in gesprek met Twan Huys. De Balie, 4 oktober, 18.00 uur

Amitav Ghosh

De Indiase romanschrijver Amitav Ghosh werd in 1956 geboren in Calcutta, studeerde in Alexandrië, New Delhi en Oxford en verdeelt tegenwoordig zijn tijd tussen Brooklyn, Calcutta en Goa. Sinds 1986 publiceerde hij zeven romans en vijf non-fictiewerken, die in twintig talen werden vertaald en waarvoor hij onder meer de Prix Médicis Étranger won (voor The Circle of Reason, 1986).

Momenteel werkt Ghosh aan de Ibis-_trilogie, waarvan het eerste deel _(The Sea of Poppies) in 2008 verscheen en het tweede deel (The River of Smoke) in 2011. In deze historische romans, die steeds rondom de Opium-oorlogen in Zuid-Azië spelen, poogt Ghosh een menselijk perspectief op historische gebeurtenissen te bieden door in te zoomen op de tijdloze interactie tussen individuen en gemeenschappen. Behalve in India doen zijn boeken het vooral goed in Europa, in het bijzonder in Engeland, Italië en Duitsland. ‘Europeanen blijken veel opener tegenover de rest van de wereld te staan dan wie dan ook’, concludeert hij.


Beeld: Ulf Andersen