The Matrix: Revolutions

De wereld ontrafeld

Larry en Andy Wachowski

The Matrix: Revolutions

Te zien vanaf 5 november

Het nummer DA203 en een zwarte kat houden de sleutel tot het laatste hoofdstuk van de Matrix-trilogie, getiteld Revolutions.

Het verhaal tot nu toe: in The Matrix (1999) maken de vrijheidsvechters Morpheus (Laurence Fishburne) en Trinity (Carrie Anne-Moss) de Christusfiguur Neo (Keanu Reeves) ervan bewust dat de wereld eigenlijk een computersimulatie is waarin moorddadige programma’s als Agent Smith (Hugo Weaving) het voor het zeggen hebben. In de echte werkelijkheid heersen machines over de mens. In Reloaded (2003) gaat Neo op zoek naar de bron van alle ellende (God?). Ondertussen gebruikt hij zijn kennis van de klassieke Chinese krijgskunst om te vechten tegen de Agenten Smith en de Sentinel-robots. Deze azen op mensen die zich hebben ingegraven in de ondergrondse stad Zion. In Revolutions bereikt de strijd tussen mens en machine een hoogtepunt.

Laat Reloaded zich lezen als een gestileerde technopunk-kungfufilm, Revolutions is in alles een religieuze oorlogsfilm gegoten in het jasje van sciencefiction. Qua radicale vormgeving kent de film zijn gelijke nauwelijks in de moderne cinematografie. De beslissende strijd tussen de Sentinels en de inwoners van Zion overtreft namelijk de beroemde openingsscène van Saving Private Ryan, waarin Steven Spielberg de slachting tijdens de Geallieerde landing in Normandië op verbijsterend realistische wijze in beeld brengt. Mensen die op mensen schieten is een ding. Maar machinemonsters die mensen aanvallen in een stad bij de aardkern? Voor Revolutions was het ondenkbaar dat zo’n episch gevecht ergens anders dan op de bladzijden van een Marvel-comic zou kunnen bestaan. Revolutions bewijst dat hetzelfde niveau van visuele complexiteit als in strips nu ook mogelijk is in de cinematografie.

Tussen al het wapengekletter door is Revolutions een film die je dwingt bij de les te blijven. Die eigenschap maakt de hele trilogie juist zo boeiend. En relevant. Want behalve de existentiële filosofie en de religieuze allegorieën van christelijk, joods en boeddhistisch allooi zeggen de films ook iets concreets over de wereld van de kijker. Zo toont Revolutions zich een film met een radicale ideologie, en wel door twee elementen: ras en religie.

Om met het nummer te beginnen: DA203 is het kentekennummer van de auto waarin Trinity scheurt tijdens de snelwegscène in Reloaded. De cijfers verwijzen naar een oudtestamentisch boek: Daniël, hoofdstuk twee, vers drie, waarin koning Nebukadnezar vertelt over zijn droom. Letterlijk zegt hij: «Ik heb een droom gedroomd; en mijn geest is ontsteld om die droom te weten.» Deze tekst herhaalt Morpheus woord voor woord in Reloaded op het moment dat hij zijn schip — de Nebukadnezar — voor zijn ogen ziet exploderen. Morpheus voorziet het einde van Zion. De Babylonische koning naar wie zijn schip is vernoemd, was immers verantwoordelijk voor de val van Jeruzalem.

De droom van Nebukadnezar duidt op hoop, op revolutie. De koning ziet voor zijn geestesoog een groot beeld met een hoofd van goud, borst en armen van zilver, buik en dijen van koper, benen van ijzer en voeten deels van ijzer en klei. Tegenover Nebukadnezar legt Daniël uit dat de delen van het beeld verschillende koninkrijken voorstellen. Deze zullen worden vernietigd door een grote steen die vanuit het niets op het beeld afrolt.

Vertaald naar de Matrix-wereld: door de technologische evolutie is een machtig machinekoninkrijk ontstaan waarin geen plaats meer is voor de mens. Maar, zo luidt de profetie van Morpheus, hetzelfde lot als het Babylonië van Nebukadnezar wacht het rijk der machines in The Matrix. Er zal namelijk een Verlosser komen die de mens zal bevrijden van de tirannie — door als een steen op het metaforische beeld af te rollen en dat te vernietigen.

En wie is deze superheld? Geen nederige timmerman, maar de nerd-achtige Neo, leliewit en burgerlijk, net als alle booswichten in deze films. Wat betreft uiterlijk verschillen Neo en Agent Smith niet zoveel. Zeker in de eerste film ogen beiden als witte staatsambtenaren. Dat is betekenisvol. De tegenstanders van de machinewereld — de bewoners van Zion — zien er in Revolutions uit als minder-bevoorrechten in een multiculturele stad in West-Europa of Amerika.

De ideologische botsing tussen zwart en wit, tussen mens en machine, is ook een schrijver op de website van theafrican.com opgevallen. In een stuk wijst hij op de connectie tussen de trilogie en het zwarte bewustzijn, bijvoorbeeld Bob Marley die zingt van de euvelen van Babylonië: «Come on we go burn down Babylon/Come we go chant down Babylon…» En van een paradijselijke wereld: «I’m gonna be iron like a Lion in Zion.»

Dezelfde schrijver betoogt overtuigend dat Morpheus, de archetypische «Moor», de culturele rijkdom van de Moren symboliseert. Het woord Moor is tevens significant: het komt van het Griekse «mau-ros». En, stelt de schrijver, dankt Europa zijn beschaving niet aan de Egyptenaren, aan de «Kamau», een woord dat letterlijk betekent «zwarte kat»? En staat het niet opgetekend in Het Egyptische Dodenboek dat de kat — mau — het hoofd afbijt van Apep, het serpent dat het Kwaad voorstelt?

Gelukkig leidt het zoeken naar antwoorden in Revolutions ergens naartoe. Aan het einde van de film keert de zwarte kat terug die in deel één in beeld verschijnt wanneer Neo, Morpheus en Trinity gevangen zitten in een gebouw waarin het krioelt van de heren Smith. Na het fatale gevecht tussen Neo en Agent Smith in Revolutions zien wij de wereld ontrafeld: de computersimulatie valt weg en de realiteit keert terug. Maar een ontrafelde wereld is geen plaats voor een godheid. Waar is Neo? De camera registreert: op het trottoir van de bevrijde, posttechnologische wereld zit een Hindoestaans meisje. Voorbij haar loopt een zwarte kat.