De werkelijke kosten van democratie

Voor degenen onder ons die vanaf de periferie toekijken, lijkt het debat over de democratie en de toekomst van de Europese Unie abstract, bureaucratisch en technisch. De voorzitter van de Europese Commissie Barroso heeft opgeroepen tot een nieuw verdrag en een federatie. De Europese Centrale Bank heeft gezworen de eurozone te verdedigen met onbeperkte aankoop van staatsobligaties.

In Wit-Rusland, ‘de laatste dictatuur van Europa’, is een toenemend aantal burgers het eens met Barroso’s verklaring dat ‘we meer Europese eenheid nodig hebben, meer integratie, meer democratie’. Maar ik heb het gevoel dat de discussies over meer Europese democratie alle contact zijn kwijtgeraakt met persoonlijke vrijheid of individuele vrijheid. Voor ons in Wit-Rusland is de strijd voor democratie zeer persoonlijk. De kosten ervan worden gemeten niet in euro’s maar in individuen. Voor ons is het moeilijk om democratische recepten en projecten te begrijpen wanneer we politieke gevangenen hebben. Opdat ze niet vergeten wat de werkelijke kosten van democratie zijn, horen de mensen in Brussel en Straatsburg een paar van de namen te kennen van degenen die een hoge prijs betalen voor de waarden waarin zij geloven.

Zmicier Daszkievicz, de leider van de jongeren-oppositiegroep ‘Jong Front’, werd gearresteerd op 18 december 2010, een dag voor onze laatste presidentsverkiezing. Hij geloofde niet dat de verkiezing vrij of eerlijk zou zijn en riep op tot een vreedzame demonstratie op verkiezingsavond. Die mening werd gedeeld door tienduizenden anderen die de dag daarop bijeenkwamen op het centrale plein van Minsk om te eisen dat hun stemmen werden gehoord. Zmicier zat al achter de tralies en kon niet zien hoe de politie de vreedzame menigte aanviel en degenen die in de weg liepen in elkaar sloeg en arresteerde, jongeren en ouderen, vaders, moeders en studenten, intellectuelen en arbeiders, politici en mannen en vrouwen. Later zou hij erachter komen dat die avond meer dan zevenhonderd mensen werden opgepakt en in de cel gegooid na een lopende band van geënsceneerde processen die vijf minuten duurden.

Zmicier zelf, die nog geen 31 is, werd veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf. Maar dat verbaasde hem waarschijnlijk niet. Vier jaar eerder werd Zmicier veroordeeld omdat hij zou hebben gehandeld in naam van een niet geregistreerde ngo, wat een misdrijf is volgens de wet van Wit-Rusland, en hij werd anderhalf jaar in de gevangenis gezet. In april 2011 hield het hart van zijn moeder opeens op met kloppen. Zmicier kreeg precies vijftien minuten om afscheid van haar te nemen en mocht niet bij haar begrafenis aanwezig zijn.

Bij de verkiezingen van 2010 was Mikola Statkevich een van de kandidaten die de president van dat moment uitdaagden, Aleksandr Loekasjenko, de langst zittende van Europa. Negen van de elf presidentskandidaten werden gearresteerd op de verkiezingsavond. Vijf van hen werden veroordeeld tot verschillende straffen. Mikola heeft de langste, zes jaar gevangenisstraf. De kandidaten betalen voor het uitoefenen van hun recht om het tegen een dictator op te nemen. Ze werden onderdrukt door een regime dat verkiezingen heeft gemanipuleerd sinds 1995. Dictators zijn bang voor eerlijke competitie. Ze zeggen dat ze brede steun van de bevolking hebben, maar vertrouwen hun electoraat niet. Met een machteloos parlement dat door de president zelf wordt gekozen, en politici van de oppositie die in de cel worden gegooid of gemarginaliseerd, tonen kiezers weinig belangstelling voor de parlementsverkiezingen van 23 september. We hebben kiezers zonder stemmen, kandidaten zonder achterban, en een wet­gevende macht zonder wettigheid. Ondanks de façade van een electorale democratie is het instituut verkiezingen failliet in Wit-Rusland.

Al vijftien jaar verdedigt Ales Bialiatski mensen wier rechten zijn geschonden. In de overtuiging dat mensenrechten fundamenteel zijn, richtte hij de organisatie ‘Viasna’ (Lente) op in 1996, toen Wit-Rusland een dictatuur werd. Ondanks constante druk en vervolging zijn Ales en Viasna’s activisten de straat op gegaan om demonstranten te beschermen, hebben in gevangenissen de rechten van gedetineerden verdedigd, bij stembureaus verkiezingen geobserveerd, ze zijn naar het huis van de onderdrukten gegaan om hun gezin te steunen en hebben het op internationale bijeenkomsten opgenomen voor fundamentele vrijheden. Toen het gerucht ging dat Ales gearresteerd zou worden, bleef hij trouw aan zijn idealen en weigerde het land te ontvluchten. Hij werd gearresteerd in augustus 2011 en veroordeeld tot 4,5 jaar gevangenisstraf. Dit jaar werd Ales Bialiatski genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede. Hij is het geweten van de Wit-Russische democratische beweging en een rolmodel voor verdedigers van mensenrechten overal ter wereld. Op 25 september viert Ales zijn vijftigste verjaardag achter de tralies.

Uiteindelijk draait democratie om het recht op vrijheid van meningsuiting en toegang tot informatie. Het overnemen van de massamedia is een van de eerste dingen die dictators doen. Onwetende en gehersenspoelde burgers zijn makkelijker te manipuleren, en Wit-Rusland vormt daar geen uitzondering op. Hier zijn televisie en radio in handen van de staat of worden door de staat gecontroleerd, de onafhankelijke pers wordt beperkt, journalisten worden regelmatig onderdrukt, websites van de oppositie worden geblokkeerd en online activisten worden geïntimideerd. Toch zijn onafhankelijke journalisten en media in staat geweest een eiland van vrije meningsuiting in druk en online in stand te houden, ondanks de extreem ongunstige omstandigheden; in elk geval op het internet winnen we de informatieoorlog tegen staatspropaganda. Maar er zijn ook kosten geweest.

Voor velen van u die in een vrije maatschappij leven, klinkt deze strijd meer als een dissidente memoir dan een discussie in Brussel. Voor ons die nog steeds strijden voor vrijheid in Wit-Rusland, dat grenst aan drie EU-staten, is het een realiteit waar we elke dag mee geconfronteerd worden. Met opwinding en hoop kijken we naar het ontluiken van de Arabische lente. Met bezorgdheid en vrees observeren we de klap voor de democratie in Rusland en ­Oekraïne. Maar vooral kijken we naar onze mede-Europeanen voor inspiratie en steun. Ons doel is misschien niet het redden van de EU of het overwinnen van de crisis in de eurozone, maar we vechten voor hetzelfde. Democratie mag nooit als vanzelfsprekend worden aangenomen. En we zouden onze crises op dezelfde manier moeten benaderen. Democratie moet worden verdedigd, iedere dag, door ieder individu.


De Wit-Russische journaliste en burgerrechtenactiviste Iryna Vidanava is oprichter en redacteur van 34 Multimedia Magazine (34mag.net), een bekroond onafhankelijk jongerentijdschrift