TELEVISIE

De WikiLeaks Code

Wordt vervolgd

Je bent tv-journalist en doet maanden onderzoek naar dubieuze praktijken van een bank. Je krijgt het niet rond. Dan verschijnt op internet een geheim document waaruit blijkt dat het veel erger is dan je vermoedde. Een document dat veel verklaart over het hoe en waarom van de bankencrisis. In een handomdraai heb je de authenticiteit gecheckt. Je maakt je item voor het journaal en krijgt van hogerhand een half uur voor uitzending te horen dat het niet mag worden uitgezonden. De nieuwslezer: ‘Hier volgt het nieuws - maar niet alle nieuws dat we wilden vertellen.’ En hij verwijst naar de site waarop het document staat. Zo werkt het verbod dus averechts. Het is augustus 2009, de journalist heet Kristinn Hrafnsson, de bank en het journaal zijn IJslands en de onbekende site heet WikiLeaks. Hrafnsson is later ontslagen bij de televisie en sinds de problemen rond Julian Assange voornaamste woordvoerder van de Leaks-beweging.
Hrafnsson vertelt de gebeurtenissen van destijds in De WikiLeaks Code (Tegenlicht) van Shuchen Tan als een van de stemmen in een koortje, alle intensief bij het vroege WikiLeaks betrokken. Talking heads dus, een vaak kritisch gebruikte term in de wereld van de documentaire waar het adagium luidt: show, don’t tell. Maar soms is een verhaal laten vertellen door insiders de beste manier. Dan vallen puzzelstukjes die de geïnteresseerde kijker/lezer uit de media heeft opgeslagen ineen, komen er nieuwe bij, krijgen namen gezichten en letterlijk stem, intonatie en uitdrukking: een dimensie meer dan wat de drukpers vermag. Verbindend archiefmateriaal doet de rest: het is iets anders hier te lezen dat de presentator 'dit is niet alle nieuws’ uitspreekt, dan het te zien. Dan raakt dit gevalletje Zivilcourage extra en vraag je je af of en hoe dat in Hilversum zou zijn gedaan door Sacha of Rob.
Na de kwestie met de bank kwam Irak. Ieder kent de beelden van de beschieting van burgers en journalisten vanuit Amerikaanse gevechtshelikopters - als een computerspel maar dan gruwelijk echt: Collateral Murder. Hoe die in het diepste geheim door een gideonsbende in een vakantiehuisje in Reykjavik geanalyseerd, gecheckt en klaargemaakt werden voor openbaarmaking (in een vakantiehuisje met wit-porseleinen kat voor het raam), het is zowel spannend jongensboek als bloedige ernst. Vanaf daar wordt het ook het verhaal van breuklijnen binnen WikiLeaks. Birgitta Jonsdottir, kunstenaar, activiste en inmiddels parlementslid, maakt duidelijk hoe ideologische en karakterologische verschillen maakten dat de oorspronkelijke groep uit elkaar viel en dat Assange steeds meer het (omstreden) boegbeeld werd. Van platte organisatie naar piramide. Anarchisme en persoonsverheerlijking, ze sluiten elkaar uit maar lijken toch vaak samen te gaan. Jonsdottir benadrukt trouwens dat als Assange monddood gemaakt zou worden de beweging, de idee voortgaat. Die beweging en idee, maar ook de strategie, splijten, zeker sinds Cablegate, de geesten. Niet alleen die van staten en 'the common people’ (Jonsdottir) en die van Wiki zelf, ook die van vriendenkringen met verwante maatschappelijke opvattingen.
Daar wijdt Tegenlicht, na deze reconstructie van de begintijd, een aparte uitzending aan door Rob Wijnberg op bezoek te sturen bij 'ideologen’ met uiteenlopende opvattingen. Overigens, in het huisje met de witte kat was ook Nederlander Rop Gonggrijp aanwezig. Zijn interview was nog niet verwerkt in de ruwe filmversie die ik zag. Het vond plaats kort nadat Twitter hem had laten weten dat de Amerikaanse justitie zijn tweets en persoonlijke gegevens heeft opgeëist. Dit verhaal is nog lang niet afgelopen.

Shuchen Tan, De WikiLeaks Code, VPRO, Tegenlicht, maandag 17 januari, Nederland 2, 20.55 uur. De wereld na WikiLeaks, Rob Wijnberg in gesprek met Theodore Dalrymple, Derrick de Kerckhove en Kevin Kelly, VPRO, Tegenlicht, maandag 24 januari, Nederland 2, 20.55 uur