«Er ontstaat straks een groeiende groep onverzekerden»

De zorg op z’n kop

De zorgverzekeraars maakten vorige week de nieuwe premies bekend. Dat ze lager uitvallen, is geen reden tot euforie. Dit is pas de eerste stap naar marktwerking. Voorspelling: «Er ontstaat straks een groeiende groep onverzekerden.»

Bij de Belastingdienst werken ruim vierhonderd extra krachten aan het verwerken van de aanvraagformulieren voor een inkomensafhankelijke zorgtoeslag, die op 1 november ingeleverd moesten worden. De ziektekostenverzekeraars hebben duizenden mensen ingezet in callcenters om de vragenstroom te kunnen verwerken (twee minuten per klant) en de nieuwe polissen klaar te maken. De posterijen moeten er in de week vóór kerst voor zorgen dat naar schatting een miljard A4’tjes drukwerk van deze nieuwe polissen (gemiddeld zo’n honderd pagina’s per verzekerde) op tijd bij de burgers in de bus liggen. Artsen en zorginstellingen bereiden zich voor op een nieuwe patiëntenadministratie. Ze doen dat veelal naast hun gewone werk, omdat het door de medische inhoud moeilijk is uit te besteden aan uitzendkrachten. Op de personeels afdelingen van bedrijven raken medewerkers overspannen van de nieuwe loonstrookjes. Ook de ambtenaren van VWS draaien overuren. Met man en macht is men zo bezig met de overgang naar het nieuwe zorgstelsel.

Ondertussen zet minister Hoogervorst zich opgewekt in voor de voorlichtingscampagne. Daarin wordt hij ondersteund door Hans Wiegel, die als voorzitter van Zorgverzekeraars Nederland (ZN) in reclamespotjes op tv geruststellende woorden spreekt: «U blijft goed verzekerd.» Eerder had hij in een interview gezegd: «Critici zaaien nodeloos paniek. Maar de burgers hoeven niets te vrezen, wíj regelen het gewoon.» De positie van Wiegels partij genoot Hoogervorst hangt er immers vanaf. Hoogervorst verklaarde voor de zomer dat áls er chaos uitbreekt hij zal aftreden. Hij liet zich toen overigens niet verleiden tot een spe cificatie van het begrip «chaos».

Maar in tegenstelling tot de suggestie van Wiegel zit niemand op chaos te wachten. Ook de felste tegenstanders niet. Wat hij «nodeloos paniek zaaien» noemt, is eerder een uiting van bezorgdheid over de gevolgen van de invoering van de nieuwe zorgwet. Oppositiepartijen zijn zelfs geneigd de minister te helpen een puinhoop te voorkomen. Agnes Kant van de SP, die er overigens nog steeds voor ijvert de wet alsnog in te trekken: «Ik kan natuurlijk wel met mijn armen over elkaar gaan toekijken hoe het in de soep loopt, maar dat gaat over de hoof den van zieke mensen. Daarom stel ik de ene vraag na de andere: is dit al geregeld, hoe zit het daarmee? Ik help in feite met het weg werken van bottlenecks.» PvdA-kamerlid Frank Heemskerk: «Als er wanorde komt, zou dat onze bezwaren alleen maar bevestigen. Ik denk vanuit de Kamer juist mee aan oplossingen. Je wenst een land geen chaos toe.»

Zelfs de grote spelers, de zorgverzekeraars, maken nu al kanttekeningen. Als dé uitvoerders van de nieuwe wet krijgen zij steeds meer zicht op de praktijk. En die is volgens hen veel gecompliceerder dan Den Haag denkt. Er doemen telkens nieuwe onduidelijkheden en on vol komenheden op. Recent onder zoek van PriceWaterhouseCoopers, nota bene in op dracht van VWS uitgevoerd, heeft aan het licht gebracht dat «de aanpassing van de geauto matiseerde systemen grote risico’s met zich meebrengt». Slechts 18,2 procent van de verzekeraars krijgt van de onderzoekers groen licht: «Wij vrezen een enorme administratieve chaos, waarvan de consument de dupe zal worden.»

Gaston Sporre, directeur van Achmea, wijst op het «bestuurlijke gedrocht» van de gelijk tijdige invoering van twee soorten eigen bijdrage (een eigen risico en een no-claim). Volgens hem kan tweederde van de bevolking niet bevatten wat er allemaal op hen afkomt. Sporre deed in september nog een oproep aan Den Haag om «pas op de plaats te maken» en kritisch te kijken of er dingen in het nieuwe stelsel eenvoudiger en beter geregeld kunnen worden. In een interview met NRC Handelsblad zei hij toen: «Kamervragen achteraf helpen niet en we zitten niet te wachten op een parlementaire enquête met de vraag waarom er duizenden mensen gedupeerd zijn geraakt.»

Ziekenhuizen en medische instellingen verwachten al langer administratieve problemen, omdat het nieuwe declaratiesysteem niet werkt. Artsen klagen over een groeiende papiermolen, over facturen die ze weer terugkrijgen omdat er iets niet klopt in de codering en over patiënten die bellen omdat ze onverklaarbare rekeningen thuis krijgen. Iedereen verwacht dat dit volgend jaar erger wordt. Lode Wigersma, directeur beleid van de artsenfederatie KNMG, verwacht niettemin dat het in eerste instantie wel zal meevallen: «Het is moeilijk om de vele berichten over ‹totale chaos› objectief in beeld te krijgen. Het moet nu eerst maar eens in de praktijk blijken.»

Maar de echte bezorgdheid over deze hervormingsoperatie, de meest ingrijpende sociale omwenteling sinds de Tweede Wereldoorlog, snijdt juist dieper. Dé angst is dat er straks een groeiend leger onverzekerden rondloopt. Wigersma: «Ik zie vooral problemen aan de kant van de consument. Ik ben bang dat er heel veel mensen tussen de wal en het schip raken, hoewel de minister een soort vangnet heeft toegezegd. Maar hij belooft wel meer wat hij niet nakomt. Zo zou hij een implementatieplatform instellen. Alle betrokken partijen – patiënten, artsen, verzekeraars, ziekenhuizen – zouden als een gebundelde kracht kijken of de invoering goed gaat. Dat platform is er nog steeds niet. Hij praat liever met iedereen apart.»

Heemskerk: «De minister zegt trots dat inmiddels de grote bulk is bereikt. Maar ik hou mijn hart vast voor die andere groep die nog niet is bereikt, zo’n tien procent. Tegen Hoogervorst hebben we gezegd: help deze kwetsbare groep actief. We hebben het plan voorgesteld om de zorgtoeslag, zo’n vierhonderd euro, niet van tevoren op hun privé-rekening te storten. Die betaling vindt bovendien plaats in de dure maand december. De kans is aanwezig dat het bedrag alvast opgaat aan achterstallige schulden en kerstuitgaven, zodat ze hun premie later niet kunnen betalen. En dus onverzekerd raken. Wij zeggen: ga er omheen, stort de zorgtoeslag op de rekening van de verzekeraar, en trek dat bedrag af van hun premie. Houd de premie vervolgens in op de sociale uitkering. Mensen hoeven dan niet thuis te gaan boekhouden, met alle risico’s van dien. Maar vooral het CDA was tegen ons plan. Zij willen dat mensen zélf gaan voelen en zélf schrikken als betalingen niet lukken. Het lijkt de oude paternalistische christelijke gedachte: als je een aalmoes van de staat krijgt, kweek je afhankelijke, nederige mensen.»

Agnes Kant heeft vergelijkbare kritiek. «De sociaal zwakke groep – chronisch zieken, daklozen, geestelijk zieken en bejaarden – wordt de dupe. Ik ben heel bang dat er een grote groep onverzekerden ontstaat: mensen die de zorgtoeslag gaan gebruiken om het ene gat met het andere te vullen. De Belastingdienst heeft nu al geschat dat ongeveer vijftien procent die wel in aanmerking komt voor een zorgtoeslag zich niet heeft gemeld. Onlangs vroeg ik aan Hoogervorst of hij daarvan wakker ligt. Hij zei letterlijk ‹nee› en vindt het juist geweldig dat er bij zo’n grote, gevaarlijke operatie zo veel mensen wél zijn bereikt. Om die anderen bekommert hij zich niet. Het tekent zijn ideologische manier van denken.»

Wat doet de minister met deze voorspellingen? Niks. Hoogervorst heeft het afgelopen jaar steeds lak gehad aan kritiek. Of die nu kwam van huisartsen, die vrezen dat de eerstelijnszorg om zeep wordt geholpen. Of van medische specialisten, die merken dat zorgverzekeraars te veel op hun stoel gaan zitten. Of van economen, die met onderzoek aantonen dat marktwerking juist niet het beoogde effect van een goedkopere en kwalitatief betere zorg zal bereiken.

Minister Hoogervorst wist zijn drastische hervormingen relatief gemakkelijk door de Tweede en de Eerste Kamer te krijgen. Nu het zo ver is en de zorg totaal op zijn kop gaat, is ieder opgeworpen bezwaar een gevecht in de marge.

Volgens Heemskerk heeft de oppositie keer op keer het debat verloren omdat de coalitie hermetisch achter Hoogervorst staat: «Het oude zorgsysteem was helder: naar draagkracht. Het schrijnende aan het nieuwe stelsel is dat de hoge inkomens nu profiteren van de verlaagde premies. Ik denk dat over een jaar of vijf de zorgverzekeraars een soort woningbouwcorporaties zijn. Ze krijgen een zak geld van de overheid. En omdat het een privaatrechtelijk stelsel is en geen publiek stelsel is het vanuit de politiek heel lastig om sturend in te grijpen. De verzekeraars kunnen hun eigen gang gaan. Zij gaan concurreren op kwaliteit door de franje eraf te knippen. Ik ben bang dat iedere verzekeringsmaatschappij die goede kwaliteit biedt het in de concurrentieslag zal verliezen. Als dit toch onvermijdelijk gaat gebeuren, dan moet de overheid in ieder geval de plicht voelen om het hele proces niet geheel over te laten aan de zelfregulering van de markt. Mensen moeten actief worden geholpen bij het kiezen. Als ze nog iets te kiezen krijgen. Wie oud, chronisch ziek of armlastig is, of een zwakke of geen werkgever heeft, zal dit het hardst gaan voelen.»

Heemskerk weet zeker dat Hoogervorst straks niet sneuvelt: «Als er al chaos ontstaat, dan valt dat weg in een breder sociaal perspectief. Er wordt zo veel tegelijk ingevoerd, van de nieuwe WAO tot de levensloopregeling, dat de verantwoordelijke politici naar elkaar kunnen gaan wijzen. De premies die vorige week naar buiten zijn gebracht, pakken voor Hoogervorst weliswaar gunstig uit, ze zijn lager dan hij had voorspeld, maar dit is slechts het begin. Als het allemaal is uitgekristalliseerd, zijn we weer een paar jaar verder.»

Wat de positie van zorgverzekeraars wordt als de markt opengaat, is op basis van hun gedrag in de afgelopen jaren namelijk enigszins voorspelbaar. Door fusies, opkopen van kleine, lokale verzekeraars en schaalvergroting worden de krachten gebundeld in een aantal grote concerns. Vijf maatschappijen hebben momenteel driekwart van het aantal verzekerden in handen. Zij bepalen het spel. Vorige week schreef NRC Handelsblad: «Verzekeraars zijn nu gebaat bij rust. Als klanten gaan bewegen geeft dat een aanzienlijke administratieve belasting. Verzekeraars zeggen: beste klant, blijft u vooral zitten.» Verwacht wordt dat de strijd straks zal losbarsten tussen de verzekeraars, niet zozeer wegens de keuzevrijheid van de individuele consument, maar vanwege de keuzevrijheid van de werkgever, die kijkt of hij een voordeliger collectief contract kan afsluiten. Werkgevers en verzekeraars gaan samen grote zaken doen.

Wat had Hoogervorst ook al weer beloofd? Meer keuzevrijheid voor de klant en goedkopere en betere kwaliteit van de zorg.