Inleiding

De zucht naar het zuiden

Het moet het laatste kunstje van Angela Merkel worden. Vorige week trad Duitsland aan als EU-voorzitter en het is de eerste opgave voor de bondskanselier om de economische gevolgen van de coronacrisis op te lossen en een akkoord te bereiken over het coronaherstelfonds. Daar is de afgelopen maanden al fel over gesteggeld, met Nederland als belangrijkste dwarsligger als het gaat om ‘gratis geld’ voor de zuidelijke landen.

De laatste maanden speelden de tegenstellingen tussen Noord- en Zuid-Europa weer eens flink op. Nederland, als lid van de ‘vrekkige vier’, droeg de eigen zuinigheid uit als nationale deugd. Met zijn onwrikbare opstelling tegen geldoverdracht naar het zuiden, zonder dat daar strenge voorwaarden aan waren verbonden, riep minister van Financiën Wopke Hoekstra de zuidelijke toorn over zich heen. Zijn Portugese collega betitelde zijn opstelling als ‘weerzinwekkend’ en een gezelschap Italiaanse hoogwaardigheidsbekleders plaatste een paginagrote advertentie in de Frankfurter Allgemeine Zeitung waarin ze Nederland ‘benepen en egoïstisch’ noemden en het gebrek aan ‘ethiek en solidariteit’ hekelden.

Dit gebakkelei tussen Noord- en Zuid-Europa was voor ons reden om ons zomernummer aan het zuiden te wijden. We beslisten dat op het moment dat de grenzen binnen Europa nog gesloten waren en het ernaar uitzag dat we deze zomervakantie niet verder zouden komen dan de natuurcamping in Gaasterland of de fietstocht bij de Keutenberg. En de zomer, die is al sinds jaar en dag synoniem met de zucht naar het zuiden, naar de zon en de zee.

‘Kennst du das Land, wo die Zitronen blühn’, schreef Goethe al in een van zijn gedichten

Het is een rijk thema, het zuiden. De bakermat van de Europese beschaving ligt aan de Middellandse Zee. Al sinds de Middeleeuwen geldt de reis naar het zuiden als vormende onderneming. Schilders en dichters zoeken al eeuwen vrijheid en inspiratie in de mediterrane landen, en projecteren er alles op wat in hun koele vaderlanden not done is. Als het Merkel lukt de breuklijnen tussen Noord- en Zuid-Europa te lijmen, dan is dat vast niet alleen omdat ze een pragmatisch politicus is die het belang van een sterk Europa inziet, maar ook omdat ze uit Duitsland komt, waar ‘Italiensensucht’ een heus woord is, en een topos, nadat Goethe eind achttiende eeuw zijn Italiaanse reis maakte. ‘Kennst du das Land, wo die Zitronen blühn’, heet het in een van zijn geliefdste gedichten. En dan volgt ‘Dahin! dahin’ – Daarheen! daarheen.

In dit dubbeldikke zomernummer reizen we af naar Griekenland, waar de klassieke Oudheid de nationale identiteit nog steeds een opkontje moet geven; naar Italië en de ware betekenis van La Dolce Vita; naar het zuiden van de Verenigde Staten, waar, met de presidentsverkiezingen aan de horizon, de strijd over de ziel van Amerika het hevigst woedt; en naar Friesland, waar ze met nieuwe druivenrassen de Franse wijnen naar de kroon willen steken. We trekken in een camper van Berlijn naar Rome, op zoek naar een Europa dat er nu eindelijk niet voor terugschrikt zelf een grootmacht te worden. En we staan stil bij het reizen zelf, het massatoerisme dat door de coronacrisis hard is getroffen en aan een grondige herbezinning toe is.

De tegenstelling tussen noord en zuid speelt niet alleen op als het in Europa om geld gaat, maar ook in onze verhouding tot het verdere zuiden, tot Afrika met name. Fred de Vries schrijft in dit nummer over de rol die Nederland heeft gespeeld in het racisme in Zuid-Afrika. Lieve Joris vertelt over haar liefde voor Congo, dat ze allereerst in het voetspoor van haar heeroom leerde kennen. Kiza Magendane spreekt met Afrikanen in Europa die ijveren voor de Staat van de Afrikaanse diaspora, een virtuele staat die onderdrukking en discriminatie van migranten moet tegengaan.

Als er één ding duidelijk wordt in deze special, dan is het dat Wopke Hoekstra en zijn Zuid-Europese ambtgenoten met hun harde woorden over en weer uit een eeuwenoud reservoir tappen. De beelden die het noorden over het zuiden koestert, en vice versa, zijn diep in ons culturele denkpatroon ingesleten. Maar, zoals Joep Leerssen in dit nummer zegt, ‘hoe hecht die stereotypen ook verweven zijn met de manier waarop we de wereld ervaren, ze zijn niet echt. Ze zijn niet hetzelfde als een paar schoenen.’ Daarom: daarheen! daarheen.


Dit is leesstof voor twee weken. De volgende Groene verschijnt 23 juli.