Debutantenbrille

Het is een inkoppertje hoor, maar stel je toch voor dat je Roman Helinski heet en dan níet de literatuur in zou gaan. Dat is alsof je Romario Cruijff heet en gaat tennissen.

Medium helinski   bloemkool uit tsjernobyl

Het verhaal dat Helinski (1983) vertelt noemt hij in de ondertitel ‘een vadergeschiedenis’. De vader is Roman, het immer afwezige hoofd van een gezin van drie met Poolse roots in een dorpje aan de Belgische grens. Zijn afwezigheid is zowel mentaal als fysiek: het boek begint al met het beeld van de vader die voor een grote wereldkaart aan de muur staat en aan zijn zoon Victor, de verteller, uitlegt waar hij allemaal naartoe gaat. Mexico, Guatemala, Peru, dwars door de Andes naar Argentinië. ‘Ik ben een moderne James Bond.’ Hij wil overal zijn, maar niet thuis, niet van harte. Hij is, in zijn eigen woorden, ‘een avonturier zonder avontuur, een schoenmaker in een stad zonder schoenen’. En dus verlaat hij steeds huis en haard om naar schimmige ‘congresjes’ te gaan, om steeds na een paar weken terug te keren en tegen vrouw en zoon vrolijk te vertellen hoe heerlijk het daar was, hoe geweldig de mensen daar leven, en daarmee onbewust de leden van zijn gezin opzadelt met het gevoel dat ze nooit meer dan een tussenstation voor hem zijn.

Hij vertelt verhaal na verhaal over zijn legendarische opa Dzia Dzio, de enige Poolse speler in de Franse bekerfinale

Entree dus voor het vadercomplex van Victor. Goede voetballer, slecht met meisjes. Lange, slungelige jongen met een bril. De vadergeschiedenis blijkt een huiselijke geschiedenis: terwijl hij het moeilijk genoeg heeft op school aanschouwt zoon de klusjes van vader die zich niet echt laten navertellen, niet door de lezer, maar ook niet door Victor zelf. De vader schreef zich in bij de Kamer van Koophandel met een eenmans pr-bedrijfje met de naam Blitz for You, waarmee hij werkzaamheden voor het cda verrichtte (héél verdacht) die ertoe leidden dat er stenen tegen de ruit werden gegooid.

Natuurlijk is zo’n familie alleen houdbaar zolang er iets is waardoor de zonden van de vader worden vergeven, in dit geval zijn enthousiasme naast het voetbalveld; hij bouwt een doel in de tuin voor Victor, vertelt hem verhaal na verhaal over zijn legendarische opa Dzia Dzio, die enige Poolse speler in de Franse bekerfinale van 1939. Juist deze vertellingen lopen synchroon met de vaderband; als de vertellingen eenmaal ophouden geloofwaardig te zijn, gaat het voorgoed kapot tussen vader en zoon.

Medium romanhelinski mg 7840

Bloemkool uit Tsjernobyl heeft typische debutantenmissers. Die vind je in overbodige observaties: wanneer Victor zijn vader in Caïro bezoekt is het eerste wat hij opmerkt over het tjokvolle vliegveld dat het avond is, maar nog steeds broeierig warm. Caïro is een miljoenenstad in Egypte, tussen de Middellandse Zee en de woestijn – natúúrlijk is er het ’s avonds nog broeierig warm, dus een schrijver zou met een unieke, eigen observatie moeten komen. Of je vindt ze in goedbedoelde maar onhandige zinnen: ‘Op alle foto’s uit die tijd draag ik een bril met veel te grote glazen’ – hij bedoelt waarschijnlijk dat hij een te grote bril draagt, maar nu suggereert hij dat de glazen niet in de bril zouden passen. Of een bladzijde verder, als hij over een voetbalwedstrijd in de jaren dertig vertelt: ‘De bal was van koeienleer, met de hand bijeengebonden met een darm, zoals in zwart-witbeelden van oude wedstrijden te zien is.’ Het lijkt me onwaarschijnlijk dat je op archiefbeelden kunt zien van welk materiaal het stiksel van de voetbal gemaakt is, dat lukt me nu, thuis, voor mijn plasma-tv met zoveel miljard pixels en superslowmotion niet eens.

Maar het boek heeft ook debutantenbrille: een doorlopend vertelplezier, een onstuimigheid in wat er allemaal te melden valt, een permanent romantiserende, verheerlijkende obsessie met zijn onderwerp. Zo interessant is die vader helemaal niet, zulke avonturen maakt hij niet mee, maar door de niet-aflatende focus neemt de intensiteit van het verhaal toe. De anekdotes omsingelen de vader, dwingen zijn leugens op de knieën. Wanneer de vader uiteindelijk definitief verdwenen is, de schimmige binnenlanden van Afrika in, staat de zoon op. Opeens wordt Helinski’s vertelstem helderder, zelfverzekerder. De zoon is niet meer het onderdanige object, maar overziet met een zekere berusting het onherroepelijk verprutste leven van zijn vader en denkt wat elke zoon met een vadercomplex onvermijdelijk zal denken: met mijn eigen zoon zal ik het beter aanpakken.


Roman Helinski, Bloemkool uit Tsjernobyl: Een vadergeschiedenis. Prometheus, 240 blz., € 19,95

Beeld: Roman Helsinki. Doorlopend vertelplezier, een onstuimigheid in wat er allemaal te melden valt (Sacha de Boer).