Het is geen verleden. Regie Ida Does, presentatie Noraly Beyer © HUMAN

Op het podium van de lege Grote Zaal van het Concertgebouw spelen vier jonge muzikanten. Hun klassiek zwarte concertkleding heeft dubbele betekenis – het betreft een compositie van violist Yannick Hiwat zelf, titel 08 12 1982, die door merg en been gaat: de datum van de Decembermoorden in Paramaribo. Hiwat heeft Surinaamse roots. Voor hem, veel later geboren, maakt die gruwel deel uit van zijn identiteit. Het is geen verleden is dan ook de titel van de documentaire van Ida Does, die met deze muziekscène opent: zolang moordenaars vrij rondlopen kan het boek niet dicht. Tegelijk, licht de componist toe, heeft hij vertrouwen in die toekomst.

Dan blijkt de zaal niet helemáál leeg: op het balkon luistert Noraly Beyer. Zij is onze gids door de film, zelf destijds journaalpresentator van de Surinaamse staatstelevisie. En de enige die het ruwe materiaal van haar cameraman uit Fort Zeelandia te zien kreeg – the horror. In Suriname gaat zij steeds vergezeld van en in gesprek met jongere Surinamers. Prijzenswaardig en tegelijk problematisch, omdat die jongeren duidelijk behoren tot degenen die, net als Yannick, ‘willen weten’. Terwijl uit een recente documentaire van Ananta Khemradj (Beste meneer Bouterse – EO) blijkt hoe verdeeld jongeren zijn over de omgang met het trauma. Dit is niet als kritiek bedoeld, meer kanttekening. Want de documentaire doet wat moet: reconstrueren wat gebeurde, voorzover mogelijk nagaan wie de daders waren, wat hun aandeel; en bovenal met experts vaststellen wat hiervan de juridische consequenties moeten zijn.

Ook al zijn er legio Surinamers, alle leeftijden, die zand erover willen, geen oude koeien, geen wonden openrijten, maar verzoenen, vergeten, zelfs vergeven en dan verder – dit alles om zeer uiteenlopende motieven, waaronder die van Bouta-fans. En nee, dan ben je niet blij met dit document, waarin gesteld wordt dat het krijgsraadvonnis van twintig jaar voor de man verbluffend laag is: een aantal keer levenslang voor de moorden zou in Suriname en hier verdedigbaar zijn. En dan zijn er nog oorlogsmisdaden.

Een indrukwekkende productie waarin twee getuigenissen van niet direct nabestaanden (met alle respect voor die volhardende groep) zowel aangrijpend als extreem belastend zijn. Oude dames. Lijkverzorgster Cornelie Bruyning, piepjong destijds, trof legergroene, met bloed besmeurde juten zakken op de grond voor het mortuarium. Zo ga je niet met een dode om. Ze omhelsde een jonge bewakende soldaat die een handgranaat wilde gooien omdat hij, radeloos, de radeloze nabestaanden niet in bedwang kreeg: hij kalmeerde. En Rita Small, nu negentig, toen verpleegkundig directeur van het Academisch Ziekenhuis, die niet werd toegelaten tot het mortuarium maar de achteringang gebruikte. Wat zij beschrijft is te gruwelijk voor woorden, laat staan beelden. Het sadisme. ‘Ik kan het nooit vergeten.’ Maar ook: ‘Ik wil het nooit vergeten.’ Latere sectie bevestigde alles. Wachten we op het oordeel van het Hof van Justitie in Paramaribo.

Ida Does (regie); Noraly Beyer (presentatie), Het is geen verleden: 08 12 1982, Human, donderdag 8 december, NPO 2, 22.18 uur