Sam Bankman-Fried wordt in handboeien meegevoerd. 19 december 2022 © Kris INGRAHAM / AFP / ANP

Begin 2022 was Sam Bankman-Fried volgens Forbes nog goed voor een persoonlijk vermogen van 24 miljard dollar. De in oprichter en eigenaar van de succesvolle cryptobeurs FTX, was ook een prominente aanhanger van het ‘effectief altruïsme’, de beweging die met behulp van spreadsheets en modellen maximaal goed denkt te kunnen doen. In die hoedanigheid behoorde hij tot de belangrijkste geldgevers van de Democraten in de VS.

Twaalf maanden later beleeft Bankman-Fried een Kerst als in een André Hazes-nummer: achter de tralies. Bankroet. Eenzaam wachtend op zijn uitlevering door de Bahama’s aan de VS, waar hij verdacht wordt van een van de grootste fraudes uit de geschiedenis. Klanten en investeerders zijn woest. Vanaf het prille begin zou hun geld stiekem zijn overgeheveld naar een hedgefonds. Via die weg gebruikte Bankman-Fried het voor zijn persoonlijke financiële avontuurtjes: durfinvesteringen, vastgoed en politieke donaties. En dan blijkt er ook nog eens acht miljard dollar foetsie.

De pijlsnelle op- en ondergang van de dertigjarige veganist leest als een metafoor voor de hele cryptowereld. Nog niet zo lang geleden naderde de bitcoin-koers de zestigduizend euro. Aangetrokken door die recordreeks toonde ook Wall Street interesse. De ene na de andere gevestigde investeerder en bank ging ‘iets’ doen met cryptovaluta. Maar 2022 werd het jaar van de ontluistering. Een bitcoin is nu zestienduizend euro waard.

Afgezien van de gebruikelijke hacks waarbij klanten hun geld kwijtraken, was er ook een heuse crypto-bankrun. En in mei crashte terra, een van de belangrijkste ‘stablecoins’. Die aan de dollar gekoppelde cryptomunten werden juist relatief veilig geacht. Niet dus, want ook over marktleider Tether ontstonden vragen. Zoals: in wat voor exotische beleggingen stoppen zulke bedrijven eigenlijk hun veilig geachte buffers?

Het faillissement van FTX heeft gebruikers nog nerveuzer gemaakt. Zelfs de grote, ogenschijnlijk ongenaakbare cryptobeurs Binance kampte deze maand met een financiële exodus. Het hoort allemaal bij een sector die volwassen wordt, verkondigen analisten geruststellend. Groeischeuten. Ze vergeten dat de cryptowereld niet gewoon is. Nooit heeft willen zijn, ook.

Het cryptosysteem hangt van bedrog en wantrouwen aan elkaar

De crypto-opstand begon op 3 januari 2009. Een anoniem persoon onder de naam ‘Satoshi Nakamoto’ – of was het een groep? – delfde toen de eerste bitcoins. De nieuwe munt werd omarmd door een bont gezelschap van cyberpunks, linkse anarchisten en (heel veel) rechtse libertariërs. Ik herinner me een bijeenkomst in de Amsterdamse Rai in 2018 waar een stevig gebouwde Brit het podium mocht bestijgen. ‘Ik heb bij het Brexit-referendum gestemd om Europa te verlaten’, schreeuwde hij. ‘Omdat ik geloof dat de ECB een fascistische organisatie is!’

Ondanks dat rebelse zelfbeeld had het grote, opportunistische geld de beweging toen al in zijn greep. Op conferenties ging het meer over koersverwachtingen en ‘initial coin offerings’ dan om politiek. Zoals een teleurgestelde betrokkene het samenvatte: ‘Mensen beginnen met een hoodie, maar nu dragen ze ineens een pak.’ Eén ding bleef. De afkeer van overheidsbemoeienis, toezichthouders en regulering. Anders dan het verachte en geknevelde financiële establishment moest de cryptohandel een vrije markt blijven.

Hoe die abstracte droom in de praktijk uitpakt, zien we nu. De failliete cryptobeurs FTX kende geen intern of extern toezicht. Niemand die oprichter en eigenaar Bankman-Fried op de vingers keek. Formele procedures waren er nauwelijks, ook een serieuze boekhouding ontbrak. Het lijkt er niet op dat de meeste concurrenten dit veel beter geregeld hebben.

Het resulteert in een systeem dat aan elkaar hangt van diefstal, bedrog en wantrouwen van alles tegen iedereen. Een anarcho-kapitalistische nachtmerrie, net zoals je die in het drugsmilieu aantreft. Niet toevallig een van de weinige andere, grote sectoren in onze economie waar de overheid grotendeels afwezig is.

‘I fucked up’, verontschuldigde Bankman-Fried zich voor het instorten van zijn kaartenhuis. In werkelijkheid heeft de ‘crypto boy king’ de wereld een schitterend cadeau gegeven. Een economisch experiment op ware grootte: wat gebeurt er als je op winst beluste handelaren hun gang laat gaan?

Het resultaat is een even realistisch als ontluisterend beeld van de ware vrije markt. Bij deze nomineer ik de jonge Amerikaan voor de verkiezing van effectiefste altruïst van het jaar.

Reageren? Haegens@groene.nl