Democratisch babysitten

Voor het eerst zullen buitenlandse waarnemers een oogje in het zeil houden bij de Nederlandse verkiezingen. Ze komen uit Armeni‰, Oekraãne, Albani‰, Bosni‰, Kazachstan. Waarom? Opdat wij ook bij hen mogen blijven kijken. ..LE IN JEREVAN, de hoofdstad van Armeni‰, neemt parlementslid Parouir Airikian de telefoon op. ‘Ik voel me vereerd, hoor. Maar wat is er gaande in uw land? Wordt er verkiezingsfraude verwacht?’

In het Oekraãense Kiev worden de mensenrechtenvertegenwoordigers Ruslan Petrovych Knyazevych en Vasyl Ivanovich Spivak naar de hoorn geroepen. ‘We nemen onze taak uiterst serieus, daar niet van. Maar is het echt geen grap? Een democratisch bestel als het uwe, zijn daar waarnemers nodig bij de verkiezingen?’
Airikian, Knyazevych en Spivak maken deel uit van een vijfendertigkoppige waarnemingsmissie die volgende week in verband met de Tweede-Kamerverkiezingen naar Nederland wordt uitgezonden. Behalve uit Armeni‰ en Oekraãne zijn de kandidaten afkomstig uit Albani‰, Bosni‰-Herzegovina, Kroati‰, Macedoni‰, Kyrgyzi‰, Kazachstan, Moldavi‰ en Slowakije.
Buitenlandse waarnemers bij de Nederlandse kamerverkiezingen. Wat is er aan de hand? Het ministerie van Buitenlandse Zaken verschaft duidelijkheid. Zoals alle Europese landen, de Verenigde Staten en Canada, is Nederland aangesloten bij de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking (OVSE). De organisatie roept de deelnemende landen op waarnemers uit te nodigen bij hun nationale verkiezingen.
Het in Warschau gevestigde Bureau voor Democratische Instituties en Mensenrechten sprokkelt voor zo'n OVSE-land een onafhankelijke zwik waarnemers bij elkaar. Tot voor kort klopten alleen Oost-Europese landen er aan. Daar immers kwakkelt de democratie, zo vinden de westerse mogendheden, die dreigen met economische sancties zodra een Oostblokland het zonder waarnemers denkt af te kunnen. De vraag is echter hoe lang de Oost-Europese landen dat westerse babysitten zonder protest zullen blijven ondergaan. Als de West-Europese landen de Oost-Europese landen niet uitnodigen, dan nodigen de Oost-Europese de West-Europese straks ook niet meer uit, zo vreest de OVSE. Geef het Oostblok dus het idee dat het er serieus bijhoort. Vandaar dat Nederland, als eerste westerse mogendheid, een buitenlandse waarnemersmissie heeft uitgenodigd.
'UIT BELEEFDHEID. Echt niet omdat we toestanden verwachten’, haast voorlichtster Brechje Schwach”fer van Buitenlandse Zaken te zeggen. 'Het is niet de bedoeling dat ze op onregelmatigheden gaan controleren. Het is leerzaam bedoeld.’
De hele operatie kost een half miljoen. Binnen- en Buitenlandse Zaken staan garant. 'Dan kun je toch niet van een onafhankelijke waarnemingsmissie spreken’, zegt Schwach”fer. 'Wij betalen die mensen. Reiskosten en verblijf worden volledig vergoed. En er is een vast programma.’
Tuurlijk, ze mogen best opmerkingen maken. 'Er zullen echter geen consequenties aan verbonden worden. Niet omdat we denken dat het bij ons het beste gaat, maar ja, er is wel van uitgegaan dat de boel hier beter op orde is dan daar bij hen.’
Het heeft allemaal weinig te maken met een klassieke waarnemingsmissie, meer met een tot in de puntjes voorbereide rondgang langs de democratische pracht van ons land. Het programma: 'Dinsdag 5 mei komen ze aan. Ze logeren in het Haagse Dorint Hotel. ’s Avonds wonen ze in het perscentrum Nieuwspoort het lijsttrekkersdebat bij. Op verkiezingsdag worden ze in groepjes gedeeld en naar stemlokalen op diverse locaties gebracht, vari‰rend van Alblasserdam tot Zierikzee. ’s Avonds keren ze terug naar Den Haag voor de uitslag.
Donderdag is er een lunch op het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar uitgelegd wordt hoe coalitievorming hier in zijn werk gaat. ’s(Middags kan men kennismaken met kamerleden. Vrijdag is een ontmoeting gepland met Nederlandse waarnemers die bij Oost-Europese verkiezingen geobserveerd hebben. Zaterdag vrij. Zondag het Arnhemse openluchtmuseum.’
DAT IS TOCH belachelijk, zegt het Nederlands Juristen ComitÇ voor de Mensenrechten (NJCM). NJCM-lid Yvonne Klerk: 'Wat heeft een missie zo nog voor zin? Dit is niet zoals we het ons hadden voorgesteld. Het is tegen de afspraken.’
Het NJCM is groot voorstander van OVSE-waarneming bij de Nederlandse verkiezingen, daar gaat het niet om. Al in 1993 drongen ze er bij staatssecretaris De Graaff-Nauta op aan. Diverse malen is er op de departementen overleg gevoerd over hoe het voorstel invulling zou moeten krijgen. Zeker, met de missie geeft Nederland het goede voorbeeld. Helaas wel op de verkeerde manier. Het wordt een makke, weerloze waarnemersmissie.
Klerk: 'Ze werken een voorlichtingsprogramma af, een kijkje hier, een kijkje daar, op van tevoren bepaalde plaatsen. Louter ceremonieel. Vooral die ontmoeting met de Nederlandse waarnemers is pijnlijk. Die krijgen in den vreemde wÇl alle bewegingsvrijheid. Wat hebben we te verbergen in Nederland? In Roemeni‰ of Albani‰ kun je een rapport opstellen dat een staat lelijk kan opbreken. Op grond daarvan kan de OVSE de verkiezingen ongeldig verklaren. Hier wordt het niet op prijs gesteld als de waarnemers een rapport afleveren. De nadruk ligt te veel op het leerproces. Ik vraag me af of de waarnemers zelf hier genoegen mee nemen. Geef ze toch de vrijheid die onafhankelijke waarnemers verdienen.’
PAROUIR AIRIKIAN vindt dat hij niet beknot mag worden. 'Als ik een stemming niet vertrouw, geef ik de kiescommissie opdracht de biljetten opnieuw te tellen. Dat recht heb ik als OVSE-waarnemer. Als het nodig is maak ik er gebruik van.
Bij de verkiezingen in Armeni‰ in 1996 waren er veel westerse waarnemers. Ze konden gaan en staan waar ze wilden. Hoewel de uitslag geldig is verklaard, is er toen op grote schaal gefraudeerd. Dat laat ik me als waarnemer in Nederland niet gebeuren. Ik zal zorgvuldig rapporteren.’
Knyazevych en Spivak zijn evenmin van plan een marginale rol te spelen. 'Hoe groot de druk ook is, wij zijn geen waarnemers die wel een oogje zullen toeknijpen. Van fraude maken we direct melding. We zullen bijdragen aan de totstandkoming van een democratisch Holland.’
'WAT EEN GEZEUR allemaal’, zegt mevrouw Pronk, voorlichtster op het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat verantwoordelijk is voor het programma. 'Wat willen ze nou bij het NJCM? Dat wij die mensen zomaar het bos insturen? Ze zijn hier helemaal niet om fraude op te sporen. Hoe zouden ze dat kunnen met vijfendertig man? Dit is bedoeld om die mensen een bijdrage te kunnen laten leveren aan de gebrekkige democratie in hun land. Graag of niet.’
Die reactie valt te begrijpen. Er is hard gewerkt om de missie mogelijk te maken. De Kieswet moest er zelfs voor worden aangepast: toegang tot de stemlokalen was voorbehouden aan de opgeroepen kiezer en de leden van het stembureau. Een overijverige stembureauvoorzitter te Tietjerkstradeel zou een OVSE-missie in principe de toegang kunnen weigeren, met alle internationale trammelant vandien.
PAROUIR AIRIKIANS kennis van Nederland blijft steken bij kaas, klompen en Keukenhof. Van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging is hem niets bekend. Laat staan van Nederlandse politici. Kok, Bolkestein, Van Mierlo? 'Sorry. Never heard of.’ Liever praat hij over de vroegere Sovjetonderdrukking en de strijd daartegen van zijn verzetsbeweging, die het nu onder de naam Union For Selfdetermination (UFS) tot regeringspartij heeft geschopt. 'Ik heb dertig jaar gestreden tegen de onderdrukking. Tien jaar heb ik gevangen gezeten in de Goelag. In 1988 werd ik opgebracht door de KGB, Gorbatsjov wilde me verbannen. Reagan en Mitterrand hebben ervoor gezorgd dat ik vrijkwam.’
Ruslan Petrovych Knyazevych en Vasyl Ivanovich Spivak weten evenmin veel over Nederland. 'We geloven wel dat het een stuk democratischer is dan hier bij ons. Maar sinds een jaar hebben we hier ook een grondwet. En we zijn lid van de Raad van Europa. Uiteindelijk hopen we te mogen toetreden tot de Europese Unie. Dit bezoek kan daaraan bijdragen.’