Democratisch messenslijpen in Zuid-Afrika

Johannesburg - Zuid-Afrika’s bekendste onderzoeksjournalist Rian Malan zuchtte diep. ‘De politiek hier… het is de doodstraf om in een land vast te zitten waar de kwesties altijd hetzelfde zijn’, zei hij toen ik hem enkele weken geleden sprak. ‘En waar niets ooit wordt opgelost.’

Hij had gelijk. President Jacob Zuma blonk uit door gebrek aan daadkracht. De economie sukkelde voort. De heikele kwesties waren al jarenlang dezelfde: sport, huidskleur en leugens.
Maar vorige week werd Rian gelogenstraft. Het begon met Zuma die onverwacht besloot om twee van zijn ministers te ontslaan vanwege corruptie. Tevens zette hij de hoofdcommissaris van politie, Bheki Cele, op non-actief, eveneens vanwege corruptie. Ook kondigde Zuma aan dat het onderzoek naar de zogenaamde arms deal weer zou worden geopend, een uiterst complex omkopingsschandaal. Hij benoemde een onderzoeksteam met vergaande bevoegdheden. Een gewaagd besluit, want Zuma’s eigen naam en die van enkele van zijn getrouwen is herhaaldelijk gevallen bij voorgaande onderzoeken.
En dan hadden we Julius Malema, de populistische leider van de ANC-Jeugdliga, die momenteel door een ANC-tuchtcommissie aan de tand wordt gevoeld vanwege beschuldigingen dat hij tweedracht zou zaaien binnen de partij. Binnenkort volgt een uitspraak, mogelijk schorsing. Malema lijkt niet onder de indruk. Om te laten zien hoe sterk hij zich voelt, organiseerden hij en zijn makkers van de Jeugdliga een protestmars die van de binnenstad van Johannesburg naar het parlementsgebouw in Pretoria voerde, in totaal ruim zestig kilometer, die de meesten ondanks overgewicht te voet aflegden. Met een knipoog naar Nelson Mandela noemde de Jeugdliga het ‘the long walk to economic freedom’. Duizenden jongeren liepen mee, velen getooid in een T-shirt met de beeltenis van ‘kameraad’ Moammar Kadhafi. Ze presenteerden onder meer de eis van een radicale grondwetswijziging zodat blanke boeren zonder compensatie kunnen worden onteigend.
Voorafgaand aan de mars waren anonieme e-mails verspreid die waarschuwden voor een naderend armageddon vol woedende zwarten die onderweg huizen van blanken zouden aanvallen. Racistische stemmingmakerij; het protest verliep incidentloos, en Malema bewees zijn leiderschapskwaliteiten.
Betekent al die politieke activiteit nou ook een oprichting uit de stroperigheid? Rian Malan zou vermoeid zijn hoofd schudden. Het tromgeroffel heeft weinig te maken met een oprecht anticorruptiebeleid of met een hart onder de riem voor de werklozen. Het is een voorbode van wat volgend jaar gaat komen: de verkiezing van de nieuwe ANC-leider, en daarmee impliciet de nieuwe president van Zuid-Afrika. Zuma wil herkozen worden, Malema wil hem weg hebben. De kampen slijpen de messen. Maar zoals het weekblad Mail&Guardian opmerkte: wel op een manier die ‘naar democratie ruikt’.