Media

Democratische tendensen

Als elk jaar één en ook niet meer dan één kenmerkend woord moet krijgen (2001: terrorisme, 2003: Irak, 2008: crisis en 2010: WikiLeaks), dan is dat van 2011 ‘democratie’ met een vet, Spaans vraagteken: een aan de voor- en een aan de achterkant dus.

Deze gedachte schoot door mijn hoofd toen ik vlak voor Kerst de Financial Times las en me realiseerde wat een opmerkelijk groot aantal artikelen gaat over de wijze waarop democratie betwijfeld wordt, onmachtig blijkt, ontmaskerd is of op een andere manier van vraagtekens wordt voorzien.
En zoals dat gaat: opeens zag ik in de dagen die volgden in andere kranten hetzelfde. In zoverre is er in het afgelopen decennium toch heel veel veranderd. Zo publiceerde ik precies negen jaar geleden, op 4 januari 2003, in NRC Handelsblad een lang interview met de Zweedse liberaal Johan Norberg en zijn pleidooi voor optimisme en globalisering. Hij was een van de velen die wees op het onmiskenbare feit dat de wereld er zeker sinds de val van de Muur met sprongen op vooruit was gegaan, wat in dit verband betekent: democratischer was geworden. Ondanks alle voorbehouden, kanttekeningen en weerstanden, aldus Norbergs centrale stelling, viel er over het heden veel meer te juichen dan te mopperen. In de 21ste eeuw zou geoogst worden wat in de twintigste gezaaid was.
Wie eind 2011 ‘de’ media leest kan niet anders dan iets volstrekt anders denken. Laat ik even bij een onverdachte krant als de Financial Times blijven. Het betreffende nummer opende met een onheilspellende kop 'IMF Chief Warns over 1930s-style Threats’. Daar is geen letter Chinees aan en er is dan ook geen mens die achter genoemd jaartal geen antidemocratische spoken vermoedt. Naast dit artikel en nog steeds op de voorpagina stond een verhaal plus foto over het Amerikaanse vertrek uit Irak. Zoveel duizenden doden, zoveel biljoenen dollars, maar verder, aldus de teneur, overgelaten aan de haaien. Onder beide artikelen stonden twee kortere verhalen. Beide gingen over fraude in westerse democratieën: het ene over de bestrijding ervan in Groot-Brittannië, het andere over de veroordeling van een van de naoorlogse iconen van de West-Europese democratie, Jacques Chirac. Zoals iedereen ondertussen wel weet heeft hij zich, alle poeha ten spijt, in zijn functie van burgemeester van Parijs als een ouderwetse autocraat gedragen.
Dit was nog maar pagina 1. Een aantal artikelen op de daaropvolgende pagina’s ging direct of indirect over wat vermoedelijk een van de grootste politieke problemen van dit moment is: de noodzaak van Europese daadkracht versus de onmogelijkheid daarvoor voldoende steun bij de bevolking te vinden. Het is een klassiek democratisch dilemma dat we in de loop der jaren wellicht even vergeten waren: daadkracht en democratie verdragen elkaar niet altijd; democratie kost tijd, geld en gedoe terwijl economische crisis snelheid, bezuiniging en korte metten vereist. Dat botst en er zijn, zoals altijd, heel wat figuren die daarvoor het geduld niet hebben. In tijden van crisis krijgen zij steevast de wind mee. 'More Europe is a Mindless Slogan, Not a Solution’ stond - hoe Engels - boven een van de commentaren in de krant. In de context van de alomtegenwoordige politieke twijfel kreeg deze zin opeens een andere betekenis. Engeland heeft de oudste democratische wortels van West-Europa en kende als een van de weinige Europese landen in de twintigste eeuw geen dictatuur. Zou het verzet tegen Merkozy daarmee te maken kunnen hebben? Onder dit commentaar stond een nog langer commentaar over de wereldwijde democratische tendensen van 2011. De inhoud ervan werd magistraal weergegeven door een tekening waarop aan de ene kant Arabieren enthousiast een ladder bestormen om hun stem in een doos te deponeren. Aan de andere kant staan, hangen en zitten westerlingen. Ze zijn verveeld en hebben zich merendeels van de doos afgekeerd. In het commentaar kwam natuurlijk de teleurstelling over de Arabische lente ter sprake - bij de Arabieren zelf én bij de westerlingen. Ook Rusland werd uitvoerig genoemd. Er is eind 2011 toch niemand meer die serieus denkt dat Poetin wezenlijk anders politiek bedrijft dan zijn rode en witte voorgangers. Berlusconi? Meer brood en spelen dan democratie.
En dan, last but not least, de economische vooruitzichten voor 2012. Die zijn niet goed, of zoals een FT-commentator met verwijzing naar een ouwe rot in de Engelse politiek besluit: xenofobie en angst zouden volgend jaar best de drijvende krachten van de politiek kunnen worden. Het is al met al een somber zooitje waarop slechts één reactie mogelijk is: wat krom is moet recht gebogen worden, oftewel, in Spaanse leestekens: ¿? > ¡! Het kan niet anders want 'it has been said that democracy is the worst form of government except all those other forms that have been tried from time to time’. Aldus, inderdaad, een Engelsman, en wel de beroemdste van de vorige eeuw.