Hoofdcommentaar: Derde weg naar Rome

Derde weg naar Rome

Als hoogmoed voor de val komt, wacht de Britse parlementariër Peter Mandelson vroeg of laat een lelijke buiteling. De ex-minister, voormalig spindoctor en «Derde Weg»-filosoof, hield afgelopen weekeinde zo’n arrogante redevoering over de toekomst van de Europese sociaal-democratie dat zijn partijgenoten hem als eersten afvielen. En Mandelson wist precies wat hij deed. Hij sprak de rede uit in aanwezigheid van Tony Blair en zijn minister van Financiën Gordon Brown, de Amerikaanse ex-president Bill Clinton, ex-premier D’Amato van Italië en mindere goden als PvdA-staatssecretaris Dick Benschop en verkiezingsonderzoeker Philip Gould. Om de provocatie compleet te maken, liet hij afgelopen maandag in The Times een verkorte versie afdrukken.

Afgezien van Tony Blair vormen de sociaal-democratische leiders in Europa maar een gezapige kliek zonder visie en zonder de moed om controversiële standpunten in te nemen, aldus Mandelson. Uitgerekend op de dag van de eerste parlementaire verkiezingsronde in Frankrijk, waarbij de socialisten ten tweeden male door Jacques Chirac onder de voet werden gelopen, veegde hij de aangeslagen Lionel Jospin de mantel uit vanwege zijn ouderwetse, etatistische opvatting van socialisme. Jospin heeft niets begrepen van de boodschap van de 21ste eeuw, vindt Mandelson. De globalisering is een onomstotelijk feit en iedere regering die zich verzet tegen «de realiteit van de markt en een zuinig begrotingsbeleid» wordt daarvoor afgestraft.

Het succes van zijn eigen partij was juist te danken aan het overnemen van de thatcheriaanse economische uitgangspunten zoals een strenge begrotingsdiscipline en flexibele arbeidsmarktpolitiek: «We are all Thatcherites now.» En in tegenstelling tot de overige sociaal-democratische partijen heeft New Labour een antwoord gevonden op de dringende vragen van deze tijd, zoals misdaad, asociaal gedrag en «immigratie zonder integratie». Daarom is er «ter linkerzijde nergens in de wereld een serieuze rivaal te vinden voor de gedachte van de Derde Weg». Ter rechterzijde trouwens ook niet, meent Mandelson: de rechtse verkiezingswinst in grote delen van Europa is een «vluchtig fenomeen» en de kiezers zullen vroeg of laat tot het inzicht komen dat de Derde Weg «het enige alternatief» is.

Ook andere Britse sprekers op de conferentie kwamen tot die conclusie. Vanuit hun (vooralsnog) comfortabele meerderheidspositie in het Britse parlement gezien, is die gedachte misschien verleidelijk, maar zij getuigt van een levensgevaarlijke zelfoverschatting die ook de Britse socialisten kan opbreken, net als veel van hun continentale geestverwanten in de laatste jaren. Om te beginnen is het rechtse en extreem rechtse populisme in Europa geen tijdelijk verschijnsel. Diezelfde globalisering die met strakke hand het sociale beleid en de begrotingspolitiek van de Europese regeringen regisseert, maakt de burgers onzeker en doet verlangen naar een nieuw houvast in de vorm van een (heruitgevonden) nationale identiteit. En tegelijk met de toenemende welvaart groeit de angst om die welvaart weer te verliezen aan nieuwkomers.

De nieuw-rechtse bewegingen maken daarvan gebruik door de ontwrichtingen van de globalisering te wijten aan migranten, die vaak zelf evengoed slachtoffer zijn van de globalisering. De Le Pens, Haiders en Fortuyns zijn blijvers op het Europese politieke toneel, óók in Blairs eigen land, al wordt hun opmars daar aan het oog onttrokken door het Britse districtenstelsel. Alleen om die reden kon Tony Blair vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen van vorige maand zeggen dat een rechtse verkiezingsoverwinning zoals voor Le Pen of Fortuyn in het Verenigd Koninkrijk «ondenkbaar» was.

Inderdaad behaalde de racistische British National Party slechts drie raadszetels, maar dat kwam vooral doordat de partij maar 68 kandidaten kon vinden. Aan de kiezers lag het niet; die gaven de BNP in gemeenten waar de partij meedeed gemiddeld achttien procent. De meeste BNP-stemmers zijn bewoners van achterstandswijken in Noord-Engeland, laag opgeleide jongeren, werklozen en andere verliezers van de nieuwe economie. En een blik op de Britse boulevardbladen met hun ranzige verhalen over illegale migranten, vervalste paspoorten en allochtone «misdaadgolven» bewijst dat de partij wel degelijk een serieuze onderstroom in de samenleving weerspiegelt. De skinheads die lange tijd het gezicht van de BNP bepaalden, zijn bovendien vervangen door maatpakkendragers die met twee woorden spreken en zich voordoen als onberispelijke familievaders. Het goede voorbeeld van het Vlaams Blok doet helaas goed volgen.

En wat blijft er over van de politieke en morele aanspraken van New Labour na aftrek van het vroegere Conservatieve wanbeleid, culminerend in een reeks corruptieschandalen onder het verzwakkende bewind van Blairs voorganger John Major? Ofwel: wat heeft Blair meer te bieden dan een superieure versie van Margaret Thatchers neoliberale beleid? Na vijf jaar regeringsverantwoordelijkheid heeft New Labour nog altijd geen doorbraak bereikt op de beleidsterreinen waar dat het hardst nodig is, te weten onderwijs, gezondheidszorg en openbaar vervoer. En Mandelson moest zelf als minister aftreden vanwege een corruptieschandaal van het soort waarvoor hij vroeger, als back bencher, zijn Conservatieve tegenstanders uitfloot.

Intussen kan de prime minister het binnen Europa steeds beter vinden met conservatieve collega’s als Aznar en Berlusconi. De Italiaanse premier hanteert dezelfde mediastrategie als Blair, inclusief het gebruik van focusgroepen die hem helpen zijn aandacht te bepalen bij de onderwerpen die «de mensen» bezighouden. En Berlusconi is ook al niet bang voor «controversiële besluiten» van het soort dat Mandelson bewierookt. De heren hebben elkaar zelfs helemaal gevonden in een plan voor een nog repressiever Europees asielbeleid. En laat dat nou net het belangrijkste agendapunt van nieuw-rechts zijn. Zo blijkt de Derde Weg, net als al die andere wegen, gewoon naar Rome te leiden.