Jan Brokken, De vergelding

Dertig? In mijn dorp?

Waarom blijft het verleden zo pijnlijk? Het is een simpele vraag die Jan Brokken koos als motto, ontleend aan Vasili Grossman’s Leven en lot, voor zijn boek over de reconstructie van een oorlogsdrama.

Jan Brokken, De vergelding, € 19,95 e-book, € 15,99

Medium vergelding

Begin jaren vijftig werd de vader van Brokken dominee in het nabij Rotterdam gelegen dorp Rhoon. In het dorp hing voelbaar, in ieder geval voor de sensibele Jan, een ‘sluier van schaamte, geheimzinnigheid en ontkenning’ over hetgeen zich met name in het laatste oorlogsjaar had afgespeeld in de sterk gereformeerde gemeenschap. Met de speurzucht van de onderzoeker, de precisie van de klerk en de techniek van de romanschrijver probeert Brokken in De vergelding die sluier op te lichten. Althans, onderzoeker en klerk werden deels ingehuurd. Zowel in een vooraf als in de verantwoording achteraf vertelt Brokken hulp te hebben gehad van ene Bert G. Euser, vroegere dorpsgenoot, schoolgenoot en buurjongen, die leeuwenarbeid moet hebben verricht. Niet alleen verzamelde deze de talrijke historische documenten, ook voerde hij de gesprekken met alle ooggetuigen en betrokkenen. En dan was er ook nog (echtgenote?) Henriëtte Euser die alle papieren (duizenden pagina’s aan processtukken en historisch materiaal) ordende én alle vraaggesprekken uitwerkte.

Ik noem dit zo met naam en toenaam omdat de uitvoerige research die aan dit boek ten grondslag ligt een wezenlijk deel van de aantrekkingskracht is. En ik merkte verbaasd te zijn, misschien zelfs een beetje ontgoocheld, dat het niet allemaal door de schrijver zelf vergaard is, het materiaal. Want even wezenlijk voor dit boek is de sterk persoonlijke verteltoon, die maakt dat sommige onthullingen worden besloten met zinnetjes als ‘Zo werd het mij zoveel jaar later verteld door…’ of gedachtes en observaties waarvan ik aannam dat die voortvloeiden uit al die bezoekjes aan diverse bejaardenwoningen. Al schrijft Brokken dan ook weer in zijn verantwoording dat hij ‘enkele belangrijke en sfeer­bepalende interviews’ samen met ‘Bert’ maakte.

Maar misschien is dit methodologisch gemiesemaus voor een onderneming als deze, die de Tweede Wereldoorlog zo pijnlijk nabij brengt, en zo’n universeel verhaal lijkt te vertellen op grond van zéér specifieke en zéér regionale gebeurtenissen. En dat kan niet anders dan de verdienste van romanschrijver Jan Brokken zijn, die genoeg controle heeft over stijl en verteltechniek om het verhaal te verlevendigen zonder het te banaliseren. ‘Haar ogen verrieden een zin in het leven die niet strookte met de grauwe ernst van haar omgeving.’ Achteraf gezien zinnen die de kern van het drama dat De vergelding vertelt in zich dragen. Met de illusie van een roman wordt twee alinea’s verderop korte metten gemaakt: ‘Haar jongste broer noemde haar een lachebek en een allemansvriend. Dat laatste waag ik te betwijfelen.’ Vanaf die zin is de verteller als ordenende, interpreterende instantie aanwezig en niet meer weg te denken. Die directe interventies – ‘Nu wissel ik even van perspectief’ ‘Waar ben ik mee bezig?’ – geven het boek een urgente lading. Hier wordt niet gerust tot het drama van alle kanten is belicht, met op de achtergrond voortdurend het idee dat er nog iets fundamenteel recht gezet moet worden.

Het drama: op 11 oktober 1944 worden zeven inwoners van Rhoon door de Duitsers geëxecuteerd. Dit als vergelding voor het feit dat even daarvoor een Duitse militair tijdens een avondpatrouille geëlektrocuteerd werd door een losse stroomkabel. Sabotage of het gevolg van de weersomstandigheden? De Duitsers besloten dat het sabotage was. Met alle gevolgen van dien.

In De vergelding switcht Brokken tussen verleden en heden op tamelijk onorthodoxe manier. De geschiedenissen die worden opgerakeld, al die kleine levens getekend door een trauma, krijgen extra leven ingeblazen omdat enerzijds de kleine Jan Brokken het verdriet voelt zonder het hoe en waarom te weten, en anderzijds de grote Jan Brokken het nu eens en vooral lijkt te kunnen uitzoeken. Mysterie en logica blijven op die manier het hele boek lang zij aan zij intact, bijvoorbeeld in de geschiedenis van de twee broers die hun naoorlogse leven gezamenlijk slijten in een caravan, al chips etend en tv kijkend.

En in zekere zin geldt dat ook voor goed en fout. De vergelding is een boek van gewone mensen in oorlogstijd, van droogkloten, tbc-­lijders en vertierzoekers. Waarin een moeder aan de benen van een Duitser gaat hangen als die de trap opgaat naar zolder om haar zoon te arresteren. Een vader zijn zoon vrijkoopt van executie met twee varkens. En waarin een jongetje van acht, bijna negen, gedwongen wordt toe te kijken hoe zeven mannen een kogel door hun kop krijgen. Die zoveel jaar later nog steeds drie tot vier keer per nacht wakker wordt met dat beeld voor ogen. De crux van het verhaal gaat over het verraad van de meisjes en vrouwen. Na de oorlog wordt een lijst opgesteld van hen die kaalgeschoren moeten worden. Brokken, ontzet: ‘Dertig? In mijn dorp?’ Eventjes lijkt de ontzetting met hem op de loop te gaan, als hij het heeft over de ‘platinablonde’ maîtresse van de grootste nsb’er van het dorp, die zich tot vlak voor de bevrijding door hem zou hebben laten zoet houden met allerlei luxe zaken. Terwijl ze, zo blijkt op dezelfde bladzijde, een baby had van een Duitse militair. Die vrouw, hoe platinablond dan ook, zal dan wel wat anders aan het hoofd hebben gehad dan drank, sigaretten en ‘doorschijnende kousen’. Het is een kleinigheid in een rijk, emotionerend document dat een waarachtige indruk maakt. Brokken roept een wereld op die er niet meer is, maar die iedereen kent van de brieven, foto’s en verhalen van zijn ouders of groot­ouders. Niet eerder las ik een boek over de oorlog waarin ik mijn ouders zo nabij voelde. Terwijl die toch echt in een heel ander dorp opgroeiden.


Jan Brokken
De vergelding: Een dorp in tijden van oorlog
Atlas Contact, 381 blz.,€ 19,95