Week 14

Deze Week

Willem Holleeder
De «verwevenheid van onderwereld en bovenwereld» was tot voor kort hoofdzakelijk een economisch concept. Nu niet meer.

AMSTERDAM – De oude verweving kwam hierop neer dat het zwarte geld en soms ook het personeel en de werkwijze van de georganiseerde criminaliteit binnendrongen in het reguliere zakenleven en dat als dekmantel gebruikten voor witwasoperaties en nieuwe criminele initiatieven. Deze integratie met behoud van eigen identiteit heeft geleid tot veel schitterende oer-Hollandse anekdotiek, van de samenwerking van dealers en Amsterdamse wethouders bij de bestrijding van de «drugsproblematiek» tot de arrestatie van Willem Holleeder en zijn compagnon Dino S. in de P.C. Hooftstraat omdat hun ostentatieve wapenbezit het winkelpubliek onrustig zou maken. De bovenwereld bestond precies uit datzelfde P.C. Hooftpubliek: bankiers en advocaten, accountants, hoogleraren en toekomstige prinsessen, beroepscategorieën die behalve een akkefietje met de verkeerspolitie of de belastingdienst doorgaans niet de aandacht van justitie en politie trekken.

Die twee laatste instanties bleven zelf buiten de verweving. Sedert de jaren tachtig, toen het grote geld van de drugshandel Nederland bereikte en er achter elk omkoopbedrag opeens een nul of zelfs twee nullen kwamen te staan, slaagden criminelen erin zo nu en dan een agent of lokale politicus «om te duwen». Maar ook de grootste schandalen in dit genre brachten het niet verder dan een voetnoot in de irt-affaire, waarin de doordringing van de criminaliteit door het opsporingsapparaat centraal stond, niet het omgekeerde.

De nieuwste onthullingen in de zaak-Endstra/Holleeder laten zien dat het omgekeerde een feit is. In verklaringen die Willem Endstra voor zijn dood op de achterbank van de auto door de politie liet vastleggen, zei deze dat Holleeder zulke goede informanten bij politie en justitie had dat hij wist wat ze over hem wisten, wat ze over zijn vijanden wisten en wat ze van plan waren met die kennis in de naaste toekomst te doen. Holleeder had «heel goede contacten bij politie en justitie» en kreeg in ruil voor honderdduizenden euro’s «alle informatie» die hij wilde hebben, aldus wijlen Endstra. Hij zou zelfs hebben beschikt over rapporten van de Criminele Inlichtingeneenheid (cie), zodat hij tevens wist welke criminelen in het geheim voor de politie werkten, informatie die officieel alleen bekend was bij een kleine groep rechercheurs en de top van het OM.

De implicaties zijn buitengewoon ernstig, veel ernstiger dan alle vormen van normvervaging en grensoverschrijding in de opsporingssfeer die in de irt-affaire naar boven kwamen. Ten eerste is het beroepsethos in de opsporingstop kennelijk zwaar aangetast; je vraagt je onwillekeurig af wie of wat er tegenwoordig in opsporingsland eigenlijk niet te koop is? Ten tweede moeten ambtenaren van justitie en politie hebben geweten wat Holleeder met de aldus vergaarde informatie deed.

Het kon al bijna niet anders of de vele bloedige afrekeningen van de laatste jaren in de Amsterdamse criminele top moesten zijn gepleegd met medeweten van opsporingsambtenaren, maar nu rijst het vermoeden dat zij door het leveren van gevoelige informatie aan Holleeder medeplichtig waren. Je mag hopen dat ze het uit overtuiging deden, dat wil zeggen om Holleeder in staat te stellen een groep criminelen te decimeren op wie justitie sedert de jaren tachtig geen greep meer kon krijgen. Voor de betrokkenen kan nauwelijks een verzachtende omstandigheid gelden. Uitgerekend de hoogste opsporingsambtenaren worden geacht te weten dat democratie en rechtsstaat staan en vallen met hun integriteit. En een goede advocaat kunnen ze vast ook wel betalen.

AART BROUWER

Nerveus om drugsoorlog
De voorstanders in de Tweede Kamer van de militaire missie naar Uruzgan beginnen nerveus te worden. De Taliban zijn begonnen aan hun verwachte lenteoffensief.

AMSTERDAM – Zo gaat het al sinds mensenheugenis in Afghanistan: als de sneeuw smelt en de passen begaanbaar worden, nemen de gevechten toe. De onrust onder Nederlandse parlementariërs geldt niet zozeer het oplaaiende geweld, het is vooral de analyse van denktank Senlis Council, en (in navolging van hen) defensiespecialist Rob de Wijk, die zorgen baart. Volgens de Senlis Council leidt het harde papaververnietigingsbeleid van de Afghaanse regering tot grote woede onder de bevolking. De arme boeren zijn afhankelijk van hun papaveroogsten zolang hun geen alternatief wordt geboden. Dat gebeurt nauwelijks. In plaats daarvan gaan Afghaanse militairen en agenten samen met Amerikaanse medewerkers van de dea de velden in om oogsten met gif te bespuiten en te verbranden.

Tweede-Kamerleden willen garanties dat de harde Amerikaanse drugsoperaties niet in het vaarwater komen van de Nederlandse troepen in Zuid-Afghanistan. Die garanties zijn niet te geven. Of de Nederlanders zouden gewapenderhand de Amerikaanse dea-agenten uit Uruzgan moeten weren. Dat zou de toch al ingewikkelde militaire situatie in Afghanistan wel héél ondoorzichtig maken.

De kans bestaat dat de bevolking zich tegen de Navo-militairen zal keren die deze zomer het vaandel van de Amerikanen overnemen. Het lentegeweld van de Taliban is het grootst in de provincie Helmand, waar Britse troepen gelegerd zullen worden. In de Daily Telegraph vertelde Taliban-commandant moellah Razayer Noorzai dat het harde optreden tegen de opiumteelt goed was voor zijn zaak: «Mannen melden zich om te vechten. Vrouwen brengen ons hun zonen en hun juwelen zodat we wapens kunnen kopen om te gebruiken tegen de goddeloze aanvallers. We hebben heel veel steun hier van de bevolking, meer waarschijnlijk dan de Britse soldaten hebben in Londen.»

In de provincie Kandahar, grenzend aan Helmand, vinden ook veel papaververnietigingsoperaties plaats. Nu al zijn er Canadese troepen gestationeerd ter ondersteuning van de Amerikanen. Onlangs werd een kapitein het slachtoffer van het brute Amerikaanse beleid. De kapitein bracht een beleefdheidsbezoek aan de oudsten van een dorp. Hij zette zijn helm af als teken van vertrouwen. Daarop werd hij aangevallen door de zestienjarige zoon van de schoenmaker: met een bijl. De Canadees raakte zwaargewond, de jongen werd gedood. Een dorpsgenoot vertelde dat de jongen woedend was wegens eerder hardhandig Amerikaans optreden, terwijl de Canadezen nu juist een zachte aanpak voorstaan, net als de Nederlandse militairen die naar Uruzgan zullen gaan.

De VS gaan onverstoorbaar door met hun harde beleid. Afgelopen week kondigde het State Department een grote publiciteitscampagne aan, gericht op journalisten en intellectuelen. Doel: duidelijk maken dat Afghanistan en VS een effectieve antidrugscampagne voeren in Afghanistan.

JOERI BOOM

Uitbuiting in bloemen
De logica van wereldhandel is onverbiddelijk: kapitaal vloeit naar het hoogste rendement.

NAIROBI – Zo ook in de bloemenindustrie in Oost-Afrika. De zon schijnt er vaak, wat een relatief laag energieverbruik tot gevolg heeft, en arbeid is er spotgoedkoop. Dat schiet lekker op voor deze arbeidsintensieve bedrijfstak. Kenia is (vooralsnog) kampioen bloemenexport richting de EU. Deze sector is de traditionele handel in thee en koffie inmiddels voorbijgestreefd. Nieuwkomer en rijzende ster op het bloemenveld is Ethiopië, waar de lonen nóg lager liggen dan in Kenia. Geen wonder dat de kwekers langzaam hun handel aan het verplaatsen zijn naar Ethiopische gronden. Het minimumloon in Kenia is een dollar per dag. In de tuinbouw verdienen de werknemers gemiddeld ongeveer anderhalf keer zo veel.

Deze habbekrats is een doorn in het oog van de Keniaanse vrouwenvakbond, opererend als non-gouvernementele organisatie (ngo), die deze week een alarmerend rapport presenteerde over arbeidsomstandigheden van vrouwen in de tuinbouw (zie De Groene Amsterdammer, 24 maart). Een greep uit de bevindingen. Werkdagen van elf uur zijn regel, zes dagen per week. Bij pieken zoals Valentijnsdag is achttien uur per dag geen uitzondering. ’s Avonds laat is er vaak geen vervoer naar huis, waardoor vrouwen groot risico lopen aangerand te worden. Seksuele intimidatie op tuinderijen tiert welig. Een twee maanden durend zwangerschapsverlof bestaat bij de meeste werkgevers, maar is bij sommige non-existent. Een aantal werkgevers (veelal Nederlandse) huisvest zijn personeel in naar verhouding redelijke woninkjes, het gros van de bloemensnijders leeft echter in misère.

En dan die habbekrats. Een inkomen kun je het in ieder geval niet noemen, volgens secretaris-generaal Kathini Maloba van de vrouwenbond. Maloba organiseerde in Nairobi een internationale conferentie. Er blijkt een woud van codes en keurmerken te bestaan die de handelswaar van een ethisch en maatschappelijk verantwoord stempel moeten voorzien. Max Havelaar is alom bekend. In het rijtje hoort ook de International Code of Conduct (icc) gebaseerd op verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (ilo).

Hoeveel tuinders in Kenia voldoen aan die code? Volgens Kathini Maloba geen enkele. Dat zal in Ethiopië vermoedelijk niet anders zijn.

ROMAN BAATENBURG DE JONG

Het grootste gevaar
Atheïsten zijn volgens Amerikanen minder betrouwbaar dan moslims en lesbiennes.

WASHINGTON – Deze week bleek uit een onderzoek van de Universiteit van Minnesota dat Amerikanen atheïsten uiterst onbetrouwbaar achten. Sterker, Amerikanen zien atheïsten als «de grootste dreiging voor de Amerikaanse manier van leven», zo blijkt uit de antwoorden op een vragenlijst die de houding peilt van Amerikanen ten opzichte van de verschillende minderheden in het land. De meer dan tweeduizend respondenten vertrouwen atheïsten nog minder dan moslims, lesbische vrouwen en recent aangekomen immigranten, drie groepen die ook erg laag scoren. Volgens het onderzoek, dat in het aprilnummer van American Sociological Review verschijnt, zijn ouders het ongelukkigst met een atheïst als huwelijkskandidaat voor dochter of zoon. De respondenten associeerden atheïsme met een breed scala aan morele defecten, waaronder «ongeremd materialisme» en «cultureel elitisme».

«De mening over atheïsten vormt een opvallende uitzondering op de groeiende acceptatie van minderheden over de afgelopen dertig jaar», zegt Penny Edgell, socioloog en leider van het onderzoek. Edgell beweert dat atheïsten de rol hebben overgenomen die katholieken, joden en communisten eerder in de Amerikaanse samenleving speelden: «Ze bieden een symbolische morele grens tot het Amerikaans burgerschap. Het lijkt erop dat Amerikanen geloven dat er niets mis is met diversiteit, zolang een zekere ‹kernwaarde› voor iedereen maar hetzelfde is, en in Amerika is die altijd al religieus geweest.»

PIETER VAN OS

Jihad is cool
Het nieuwste aivd-rapport verrijkt Nederland met een nieuw begrip: «jihadisering».

LEIDEN – Volgens de aivd speelt internet daarbij een belangrijke rol. Tele-terroristen worden gevormd via websites en chatgroepen waarop gewelddadig gedachtegoed verspreid wordt en waar valt te leren hoe je wapens moet gebruiken of een bom kunt maken. «Internet is een geschenk van Allah», heeft Al-Zarqawi, kopstuk van al-Qaeda, gezegd. In het recentste aivd-rapport wordt zuinigjes toegegeven dat al-Qaeda als een van de eerste netwerken ter wereld de mogelijkheden van internet heeft benut. Hoe dat moet worden bestreden, weet de aivd minder stellig. De brede middenmoot die de radicale islam afwijst, verdient steun. Maar het rekruteren van jonge strijders in het buitenland moet bestreden worden.

Internetsocioloog Albert Benschop van de Vrije Universiteit vroeg zich tijdens een symposium over radicalisering onder Nederlandse moslimjongeren, afgelopen zaterdag in Leiden, af of jihadisering niet juist een reactie was op gefrustreerde radicalisering. Als radicale opvattingen over hoe de wereld veranderd moet worden onvoldoende gehoor vinden, kan dat leiden tot gebruik van geweld om die opvattingen wél te realiseren. Hij maakte de vergelijking met de raf in Duitsland in de jaren zeventig.

Jihad is cool. Het is een manier om een identiteit te vinden die wereldwijd respect afdwingt. In het aivd-rapport wordt deze jihadisering echter niet in de context van de internationale polarisatie gezet. «In Nederland is over het algemeen weinig begrip voor Arabisch-islamitische standpunten», zei islamdeskundige Ruud Peters op hetzelfde symposium: «Dat is kwetsend voor moslims en draagt bij aan hun radicalisering. Ook veel linkse Nederlanders zien de islam als een bedreiging van de vrijheid van meningsuiting en de emancipatie van vrouwen en homo’s. De overheid spreekt spierballentaal op basis van angst voor terrorisme en ongegronde beweringen over de islam.»

SIETSKE DE BOER

Hoe duur is een indiaan?
Cijfers over de wereldwijde inkomensongelijkheid blijven meestal abstract.

WASHINGTON – Wat betekent het als je van minder dan één dollar per dag moet rondkomen? Hoe hard moet je juichen als Verenigde Naties en Wereldbank trots laten weten dat honderden miljoenen mensen nu rondkomen van minder dan twee, in plaats van één dollar per dag?

Toch worden de getallen soms plotseling tastbaar, door een vreemde waargebeurde anekdote. Zoals afgelopen maand, toen tienduizenden indianen in Ecuador de straat op gingen om te demonstreren tegen een vrijhandelsakkoord dat de regering hoopt te sluiten met de VS. Tweeduizend militairen volgden om het protest de kop in te drukken. Tot zo ver geen nieuws. Maar toen actievoerders in de provincie Pastaza enkele olie-installaties van het Italiaanse Agip probeerden te bezetten, bleek dat de plaatselijke indianen, de Huaorani, al in 2001 een contract hadden getekend met Agip.

De leiders van de stam gaven met hun handtekening toen toestemming voor het aanleggen van een oliepijplijn en een boorplatform. In ruil kregen de zes Huaorani-nederzettingen behalve een schoollokaal ter waarde van 3500 dollar en tweehonderd dollar aan medicijnen, contractueel de volgende goederen: 50 kg rijst, 50 kg suiker, 2 potjes reuzel (varkensvet), een zak zout, 15 borden,15 bekers, een radio, een batterij, een zonnepaneel, 2 voetballen, een stopwatch, en een scheidsrechtersfluitje. Deze rijke variëteit duidt op serieuze onderhandelingen tussen het aardoliebedrijf en de Huaorani. En opeens betekent het weer iets als de VN in het Human Development Report laten opnemen dat de rijkste vijftig individuen ter wereld meer verdienen en bezitten dan de armste 416 miljoen inwoners samen. Of dat de armste veertig procent van de wereldbevolking slechts vijf procent van het wereldwijd gegenereerde inkomen verdient, terwijl 55 procent van dit wereldwijde inkomen naar de rijkste tien procent gaat. O ja, het contract stelt ook dat de Huaorani hun verantwoordelijkheid «herkennen en accepteren» voor alle ongelukken, milieuschade zowel als voor iedere veronachtzaming in de uitvoering van de overeenkomst.

PIETER VAN OS

Leefbaar Mars
Zouden we echt alleen zijn in het universum?

AMSTERDAM – Er zijn miljarden sterren die net als onze zon omringd worden door meerdere planeten. Het zou van hoogmoed getuigen te denken dat de aarde de enige van die miljarden planeten is met leven. Wetenschappers zoeken al eeuwen naar buitenaards leven. Tot nu toe zonder succes, want zoeken naar leven in het heelal is als de speld en de hooiberg.

Buiten ons zonnestelsel wordt het moeilijk zoeken, omdat de afstand te groot is. Alleen de ruimtesonde Voyager 1 – gelanceerd in 1977 – bereikte de grens van het zonnestelsel, maar het contact met aarde was toen al lang verbroken. De sonde reist nu vermoedelijk moederziel alleen verder met aan boord aardse groeten in verschillende mensentalen. De kans dat iemand ze ooit ontvangt is niet zo groot. Een reis uit het zonnestelsel duurt vele jaren en dan nog is het moeilijk te bepalen waar je precies heen zou moeten vliegen. We kunnen wel buiten ons zonnestelsel kijken, maar we zien alleen de planeten die zich dicht bij een ster bevinden en dat zijn dus net de planeten waar het waarschijnlijk te warm is. Als de zoektocht naar ander leven zich moet beperken tot ons eigen zonnestelsel is Mars de meest aangewezen plek. Niet dat minus zestig graden comfortabel is, maar het klimaat op Mars is relatief gematigd. Inge Loes ten Kate, verbonden aan de vakgroep Astro-biologie van de Universiteit van Leiden, promoveerde onlangs op onderzoek naar de mogelijkheid van leven op Mars.

Eerst drong zich echter een ander probleem op: wat is eigenlijk leven? Een sluitende definitie van leven is moeilijk te geven. Iets moet zelforganiserend zijn, zich voortplanten of een evolutie doormaken. Chemicus Hans Fraaije van dezelfde vakgroep Astro-biologie houdt het erop dat leven relatief is: een bacterie leeft meer dan een virus en een fruitvlieg meer dan een bacterie. In die definitie is er geen scherpe grens tussen wat leeft en wat niet leeft. Een virus zou je zelf nog kunnen fabriceren, maar pas als iets zich voortplant en evolueert wordt het echt interessant, vindt Fraaije.

Om de mogelijkheid van leven op Mars te onderzoeken bootste Inge Loes ten Kate in een laboratorium de omstandigheden na. Licht, lucht en temperatuur zijn inmiddels redelijk bekend. Vervolgens keek ze of de meest eenvoudige bouwstenen van leven, aminozuren, het uithielden. Dat deden ze niet, dus is het onwaarschijnlijk dat Mars een bewoonde planeet is.

Maar Ten Kate sluit niet helemaal uit dat andere aminozuren op andere plekken op Mars of diep in de grond het wel overleven. Als dat zo zou zijn, dan is het nog een lange weg van een aminozuur naar een evolutie. En als er buiten aarde al ergens een evolutie plaatsvindt zou het wel heel toevallig zijn als daar uiteindelijk iets uit zou komen wat op de mens lijkt. Jammer, want dat zoeken we toch eigenlijk: onszelf.

PIETER VAN DER WIELEN

www.astrobiology.nl