Week 49

Deze week

BIDDEN VOOR GELD
DE KREDIETCRISIS EN DE THORA
JERUZALEM – ‘Er dreigt een catastrofe!’ en ‘Veel goede mensen zijn al door de crisis getroffen’. Tijdens een spoedvergadering vorige week in Jeruzalem beschreven Israëlische orthodoxe rabbijnen met veel pathos en dreigende woorden de economische crisis die de hele wereld doet wankelen. Onder het motto ‘wie goed doet, goed ontmoet’ riepen ze op tot een nationale gebedsdag voor financieel betere tijden voor joodse zakenmensen en weldoeners. De op het eerste oog altruïstische actie is bij nader inzien minder onbaatzuchtig.
Wat blijkt? De rabbijnen die regelmatig schnorr-reisjes (fondsenwerving) naar de VS maken en in het verleden met miljoenen dollars terugkeerden, kunnen nu van de donaties zelfs hun tickets niet meer betalen. De financiële brandstof die de Israëlische non-profitwereld – vooral de ultra-orthodoxe organisaties en de kollels (instituten waar getrouwde mannen de Thora bestuderen) – draaiende hield, bestaande uit ruim anderhalf miljard dollar aan mitswa-gelden en privé-schenkingen van rijke Amerikaanse joden, lijkt opgebrand.
Het ergste is dat volgens de rabbijnen voor de 63.000 Thora studerende mannen, die niet werken en gezinnen van vijf tot twintig kinderen moeten onderhouden. Zij zijn voor hun inkomen bijna volledig afhankelijk van schenkingen. Om het acute tekort in de kas te overbruggen tot de Amerikaanse geldkraan weer opengaat, hebben de kollels interimleningen bij de Israëlische banken gesloten. De grootste angst is dat deze financiële zeepbel, wanneer de Amerikaanse fondsen uitblijven, à la Lehman Brothers zal barsten.
Ook de binnenlandse overheidssteun lijkt opgedroogd. In een onderonsje met de orthodoxe Shas-partij had regeringspartij Kadima in ruil voor steun bij de parlementsverkiezingen in februari de religieuze wereld de worst van overheidssteun voorgehouden, maar Shas eiste meer en dus liep de vrijage op niets uit.
De rabbijnen hebben nu voor het eerst in de geschiedenis de koppen bij elkaar gestoken. Het resultaat is de stichting van een crisisnoodfonds en een serie maatregelen die de religieuze wereld collectief aan geld moeten helpen. Alle kollel-directeuren vliegen volgende week naar New York om de rijken op te roepen tot schenking. De kern van hun verhaal is volgens Jacov Segal, secretaris van de Kollel Raad: ‘Red de Thora, dan red je jezelf, zelfs als een donatie je financiële mogelijkheden te boven gaat.’ Als deze actie niet slaagt, hebben de rabbijnen nog een plan B: een gezamenlijke vlucht van alle wijzen uit Israël, een bestorming van de VS.
De voor de hand liggende oplossing dat de religieuze wereld minder afhankelijk wordt van liefdadigheid en orthodoxe mannen gewoon een baantje zoeken, is volgens kollel-directeur Jehoeda Arend uit den boze. In de Israëlische krant Ha’aretz legt hij uit waarom. ‘Nieuwe wegen zoeken? Dat betekent voor ons regelrechte zelfmoord. Het joodse volk en de joodse wereld bestaan dankzij de Thora. Het verlaten van de Thora-studie betekent onze ondergang.’
Intussen maken de Thora-studenten zich niet druk. Ze halen de buikriem verder aan en bidden dat het overgaat.
SIMONE KORKUS

OLIE EN AUTO’S
DE AMERIKAANSE BATTERIJAUTO
DETROIT – In het Henry Ford Museum staan niet alleen Fords. Achter in een van de grote hallen nabij de fameuze fabrieken waarin begin vorige eeuw de T-Ford in massaproductie ging, wordt een klein onooglijk rood wagentje tentoongesteld van concurrent en aartsvijand General Motors. Op de motorkap, precies tussen de koplampen, is een groot uitgevallen stekker ingeplugd. Een dikke kabel loopt naar een futuristisch ogende zuil, de ‘charger’. Het is de GM EV1, de revolutionaire elektrische auto die de grootste autoproducent wereldwijd in 1996 presenteerde en die in 1999 door GM zelf weer van de weg werd gehaald.
Over de elektrische auto van GM doen alle mogelijke theorieën de ronde. Kenners van Detroit zeggen dat het koekblik in een tijd waarin de vraag naar steeds forsere terreinwagens en SUV’s toenam domweg een financiële miscalculatie was. Maar volgens de makers
van de in 2006 verschenen documentaire Who Killed the Electric Car zou de in Californië redelijk populaire wagen moedwillig de nek zijn omgedraaid door een samenzwering van Texaanse olieboeren en ‘Detroit’.
Terwijl ‘de grote drie’ (GM, Ford en Chrysler) zich na het experiment met de elektrische auto verder toelegden op steeds groter groeiende benzineslurpers, breidden Toyota, Honda en Hyundai in de jaren negentig hun marktpositie uit met kleinere, zuinige en zelfs hybride auto’s. De buitenlandse producenten verkopen in de Verenigde Staten inmiddels meer auto’s dan de niet-competitieve Amerikaanse industrie, en ceo Rick Wagoner van General Motors noemt het afschieten van de EV1, het batterijwagentje uit 1996, inmiddels het slechtste besluit uit zijn carrière.
Met opnieuw stijgende benzineprijzen presenteerde GM daarom in januari 2007 op de autobeurs van Detroit met veel aplomb het nieuwe groene paradepaardje van het bedrijf, de Chevrolet Volt. Deze auto zou ongeveer 65 kilometer op elektriciteit kunnen rijden, waarna een hybride verbrandingsmotor het werk overneemt. Omdat de meeste Amerikanen op minder dan dertig kilometer van hun werk wonen, zou de Volt-rijder haast nooit meer hoeven tanken. Pas in 2010 zou het ding leverbaar zijn, maar op het jaarlijkse feestje van de auto-industrie stal GM de show. Dat de technologie van de auto nog niet helemaal rond was, leek niemand te deren. Vorige maand nog werd hij door Time uitgeroepen tot een van de beste uitvindingen van het jaar. Van welk jaar, dat liet het weekblad in het midden.
Jarenlang was de macht van de grote drie van Detroit onbetwist, maar nu vechten GM en Chrysler (en in mindere mate Ford) in Washington DC voor hun voortbestaan. Komend president Obama wil dat de bedrijven pas geld van de staat krijgen als ze beloven serieus werk te maken van schone technieken. Wat dat betreft heeft hij de benzineprijs niet mee. Die is door de algehele economische malaise weer terug op het niveau van 2001, toen Detroit zich volledig toelegde op de gas guzzlers. Amerikanen betalen aan de pomp momenteel gemiddeld 48 dollarcent (39 eurocent) per liter benzine. Dat was in 2007, toen de Volt gepresenteerd werd, bijna twee keer zoveel. Gaat de prijs nog verder omlaag of valt GM om, dan kan het nieuwe ecologische wonder van GM net als de EV1 rechtstreeks naar het museum.
PETER VERMAAS
NADELEN EN VOORDELEN
WATER IN ZUID-AFRIKA
KAAPSTAD – Bordjes bij het plaatsje Darling in de Westkaap waarschuwen dat de dam weliswaar voor 98 procent vol is, maar dat er toch tien procent op water moet worden bezuinigd. Het is een indicatie voor de nakende Zuid-
Afrikaanse watercrisis, die onlangs extra aandacht kreeg toen een van de vooraanstaande onderzoekers van de Council for Scientific and Industrial Research (CSIR) verboden werd een lezing te houden waarin hij waarschuwde dat de watercrisis de sociale onrust zou aanwakkeren en economische groei zou belemmeren.
Politiek wetenschapper Anthony Turton wilde zijn presentatie tijdens een CSIR-conferentie in Pretoria kracht bijzetten met schokkende beelden van het xenofoob geweld dat Zuid-Afrika eerder dit jaar teisterde. Zijn bazen namen het hem niet in dank af. Ze schrapten Turton van het programma en schorsten hem wegens ongehoorzaamheid toen hij vervolgens een persconferentie gaf. Hun voornaamste bezwaar was dat hij zijn stellingen niet met feiten onderbouwde en dat hij mensen van de ‘bevrijdingsbeweging’ voor het hoofd stootte met zijn kritische kijk op het beleid van de afgelopen vijftien jaar.
De publieke verontwaardiging was groot, maar eens te meer bleek dat elk nadeel zijn voordeel heeft. De rel gaf de watercrisis veel meer aandacht dan ze gekregen zou hebben als Turton gewoon zijn praatje had gehouden. De toestand blijkt inderdaad alarmerend. Zuid-Afrika neemt de dertigste plaats in op de wereldranglijst van droogste landen, en vrijwel al het aanwezige water is al vergeven. Dat betekent dat er nauwelijks extra water is voor industrie, landbouw of huishoudelijk gebruik.
Tevens neemt de vervuiling snel toe, als gevolg van afval van industrieën en mijnen die na sluiting nog decennialang viezigheid blijven uitkotsen. Daarnaast is er sprake van gebrekkige riolering en zorgen klimaatveranderingen voor aanzienlijke algengroei die vissterfte veroorzaakt. De gevolgen voor de volksgezondheid en de economie zijn navenant. Nu al staat Zuid-Afrika onder druk van de EU, omdat het verontreinigde water de kwaliteit van het geëxporteerde fruit beïnvloedt.
Maar Turton, wiens lezing gewoon op de CSIR-website staat, wees als politiek wetenschapper ook op andere gevolgen. Hij betoogde dat Zuid-Afrika een lange geschiedenis kent van problemen oplossen door middel van geweld en refereerde daarbij aan de recente klopjachten op buitenlanders. Waterschaarste zal nieuwe conflicten veroorzaken.
Ook wees hij op het gebrek aan pasklare oplossingen. Niet omdat de boel niet kan worden schoongemaakt, maar omdat de technische capaciteit daartoe domweg ontbreekt. De subtekst van deze constatering: veel blanke ingenieurs en waterdeskundigen zijn de afgelopen vijftien jaar vanwege positieve discriminatie aan de kant geschoven, hetgeen heeft geleid tot een enorm tekort aan technisch kader, waardoor met name plattelandsgemeenten de waterproblematiek niet meer aankunnen.
Vandaar dus die bordjes bij Darling, die verstomd duidelijk maken dat de kritieke fase bijna is bereikt.
FRED DE VRIES

EENDENJACHT
VERDACHTMAKINGEN
VAN EEN WEEKBLAD
PARIJS – ‘Mijn veren mag je hebben, mijn huid krijg je nooit.’ Aldus het motto van Le Canard enchaîné. Maar gemakkelijk laat de directie van het legendarische weekblad zich niet plukken. In een lang artikel op de voorpagina beet ze stevig van zich af. ‘We zijn vaker bezoedeld, maar nog niet eerder op zo’n smerige en achterbakse wijze’; woorden gericht aan het adres van de auteurs van Le vrai Canard – een boek dat een kijkje achter de coulissen van het weekblad beloofde en waarnaar in Frankrijk de afgelopen weken met ingehouden adem is uitgekeken.
Le Canard enchaîné is namelijk niet zomaar een weekblad. Het is politiek onafhankelijk, beschikt dankzij de oplage van 445.000 exemplaren over een strijdkas van tientallen miljoenen euro’s en staat bekend om zijn gedegen onderzoeksjournalistiek. Zo onthulde de krant destijds dat president Valéry Giscard d’Estaing (1974-1981) diamanten had aangenomen van de Afrikaanse dictator Bokassa en in de jaren tachtig bracht ze aan het licht dat het Greenpeace-schip Rainbow Warrior was opgeblazen door de Franse geheime dienst. In 2005 moest economieminister Hervé Gaimard aftreden, nadat Le Canard had onthuld dat hij op kosten van de staat een appartement met een maandelijkse huur van veertienduizend euro bewoonde.
Le Canard enchaîné geldt als een onaantastbaar instituut. Maar dat waande de hoofddirectie van Le Monde zich eerder ook. In 2003 werd dit dagblad in ernstige verlegenheid gebracht door het boek La face cachée du Monde (het verborgen gezicht van Le Monde), waarin de stelling werd verdedigd dat de invloedrijke krant de macht niet langer controleerde, maar zelf de macht geworden was. De hoofddirectie verdedigde zich zo krampachtig en weinig overtuigend dat het de krant jaren kostte de geschonden reputatie op te vijzelen. In afwachting van de publicatie van Le vrai Canard bereidde men zich op de redactieburelen van Le Canard enchaîné dus op het ergste voor.
Vooralsnog lijkt de schade mee te vallen. Ook de auteurs van Le vrai Canard beschuldigen het weekblad ervan te heulen met de macht, maar weten dat niet beter te staven dan met een citaat van hoofdredacteur Michel Gaillard, die vond dat Sarkozy ‘ballen’ had. Is integratieminister Brice Hortefeux de belangrijkste bron van Le Canard enchaîné? De hoofdredactie weerlegde het eenvoudig. ‘Hortefeux? Die wordt in onze kolommen keihard aangevallen vanwege zijn jacht op immigranten en illegalen.’
De opvallendste beschuldiging betreft Le journal de Carla B. In deze fictieve column doet de presidentsvrouw wekelijks verslag van haar overpeinzingen. Zoals wanneer ze zich beklaagt over de elegante verschijning van Michelle Obama, die, anders dan zijzelf, niet is veroordeeld tot het dragen van platte schoenen. Volgens Le vrai Canard zou de column worden ingefluisterd door de communicatieadviseur van de president. ‘Wie gelooft er nu werkelijk dat Le Canard zijn meest gelezen column toevertrouwt aan een medewerker van Sarkozy!’
MARIJN KRUK

VEILIGHEIDSVIRUS
IN ENGELAND WORDT
ALLES MINDER LEUK
LONDEN – Waar waren de fietshelmen? Na een bezoek aan Amsterdam speculeerde een lezer van The Daily Telegraph deze week over de onbeschermde fietsers die hij langs de grachten had zien rijden. Bij zijn brief stond een foto uit 1955 van twee mannen, achter elkaar fietsend, een ladder vasthoudend, op klompen en met een sigaret in de mond. Misschien, zo opperde hij, hebben de Nederlanders door jarenlange fietservaring de ideale balans gevonden en mochten ze toch vallen, dan worden ze gered door supersterke schedels, het evolutionaire resultaat van honderd jaar vallen en opstaan.
Een andere mogelijkheid is dat het gewone mensen zijn, immuun voor het Engelse health and safety-virus. Dat laatste is het meest waarschijnlijk. Hoe agressief dit virus is, ondervond een collega van me toen ze met haar kinderen naar een zwembad in het Londense Croydon ging. Ze kwam er niet in, omdat er per kind een ouder mee moest.
Voor Engelse kinderen wordt het leven door de obsessie met veiligheid immer kleurlozer. In het stadje St. Ives kwam onlangs een einde aan het elkaar bekogelen met nieuwe muntstukjes van twee pence, een tachtig jaar oude traditie bij het jaarlijkse stadsfeest. De gemeente bepaalde dat de muntjes naar elkaar moesten worden geróld. Een woordvoerder wees erop dat in de jaren veertig twee kinderen gewond waren geraakt. Een scholier uit Southampton mocht van de rector niet meer naar school fietsen, terwijl een schoolbestuur in Colchester leerlingen op het hart had gedrukt om geen bezems mee te nemen naar een Halloween-feest. Dat het niet alleen autoriteiten zijn die de lol uit een kinderleven halen, bewees een tijdje geleden de documentaire Cotton Wool Kids, waarin te zien was hoe sommige neurotische ouders hun kinderen ‘huisarrest’ geven om ze te beschermen tegen de boze buitenwereld. Memorabel was de scène waarin een meisje zei dat ze haar vriendinnen regelmatig uitnodigt om te komen tennissen, waarna te zien was hoe ze voor de computer tennisballen ‘sloegen’.
De angst voor gevaar blijft allerminst beperkt tot de kinderwereld. Eindeloos zijn de veiligheidsanekdotes, de ene keer over timmermannen die van de Arbo-dienst te horen krijgen dat ze wegens het gevaar op neuskanker geen bezem meer mogen gebruiken, dan weer over glazenwassers die geen ladders mogen gebruiken. Bij dit alles gaat de angst voor ongeluk samen met de angst voor schadeclaims mocht er iets misgaan. Toch zijn er tekenen dat het verloren gewaande idee dat risico bij het leven hoort op de weg terug is, en geven sommige politici het goede voorbeeld. Nadat Boris Johnson bij zijn aantreden als burgemeester van Londen een fietshelm cadeau had gekregen van een bezorgd Labour-raadslid, verklaarde hij deze alleen te zullen dragen wanneer hij… niet herkend wil worden.
PATRICK VAN IJZENDOORN