Week 47

Deze week

Edel omkopen

Irak? Milieu? Nederlandse verkiezingen? Tony Blair heeft dezer dagen wel iets anders aan zijn hoofd. Neem het politieonderzoek naar hemzelf.

LONDEN – Angst regeert op 10 Downing Street. Elk moment kan Scotland Yard aankloppen om de hoofdbewoner te ondervragen over de illegale verkoop van adellijke titels. Vrijwel het voltallige kabinet is al verhoord, evenals de spindoctors van de premier. Laatstgenoemden doen er nu alles aan om hun baas buiten schot te houden. Want terwijl de regeringspartij in haar begindagen nog Lord- en Lady-titels wilde uitdelen aan Kate Moss, Naomi Campbell en David Bowie, groeit het uitdelen van titels aan bevriende zakenmensen thans uit tot een ‘Watergate op Whitehall’.

In een poging de zaak op te blazen is gekozen voor de preventieve tegenaanval, een tactiek waar de Blairites drie jaar geleden succes mee hadden. Indertijd kreeg de bbc de volle laag na ‘gekleurde’ verslaggeving over de oorlog in Irak. Ditmaal is de politie het doelwit, omdat stukken uit het onderzoeksdossier hun weg hebben gevonden naar enkele zondagskranten. De kans op een eerlijk proces zou daardoor zijn verkeken.

De bewoners van Downing Street hadden nooit verwacht dat het zover zou komen. Toen de Schot Angus MacNeill, een 35-jarig kamerlid, in het voorjaar aangifte deed van de verkoop van Lord-titels (en daarmee Hogerhuis-zetels) door Labour, werd dat afgedaan als een publiciteitsstunt van een Schotse nationalist. De politie bleek daar anders over te denken. Onder leiding van de rechercheur die eerder jacht maakte op bekendheden als de conservatieve politicus Jeffrey Archer (meineed) en Kate Moss (cocaïnegebruik), kwam er een onderzoek naar de mogelijke overtreding van de Honours-act.

Sinds het optuigen van deze wet in 1925 is er slechts één keer iemand veroordeeld wegens een _‘cash for honours’-_misdrijf. In 1933 ging nachtclubeigenaar John Maundy-Gregory een half jaar de lik in wegens het verkopen van titels in opdracht van zijn vriend Lloyd George. (De klokkenluider in deze affaire werd later op de bodem van de Theems gevonden.)

De huidige affaire werd door de partijtop lange tijd afgedaan als tijdelijke politieke ‘hooha’, maar toen Blairs tennismaatje en fondsenwerver Lord Levy een borgsom moest overmaken om uit de cel te blijven, begon men hem te knijpen. Dat werd nog erger toen Levy – ‘Lord Cashpoint’ – zei dat hij weigert als zondebok te fungeren. De derde arrestant was donateur Sir Christopher Evans, wiens biotechbedrijf floreert door contracten met de overheid. Inmiddels is Labours opperdonateur, Lord Sainsbury, opgestapt als staatssecretaris van Wetenschapszaken.

Behalve op het onderzoek naar de uitverkoop van titels voor in totaal veertien miljoen pond richt het fraudeteam zich op de boekhouding van 2005. De als ‘leningen’ vermomde donaties voor de verkiezingskas bleken niet alleen geheim te zijn gehouden voor de kiezers, maar ook voor de penningmeester en de auditoren. Met deze geheime ‘leningen’ omzeilde de partij haar eigen transparantiewet, waarin staat dat elke gift van meer dan vijfduizend pond openbaar moet worden gemaakt. Het OM zal voor de kerst beslissen of de zaak naar de rechter gaat. Dit besluit valt overigens onder auspiciën van hoofdaanklager en kabinetslid Lord Goldsmith, die na een donatie in 1999 in de adelstand werd verheven. Op voordracht van zijn vriend Blair.

PATRICK VAN IJZENDOORN

Het oude Europa gromt

Het OM in Duitsland doet een gerechtelijk vooronderzoek naar mogelijke oorlogsmisdaden van Donald Rumsfeld cum suis.

BERLIJN – Afgelopen week heeft een groep advocaten, onder leiding van de excentrieke Wolfgang Kaleck, een strafklacht ingediend tegen onder anderen de voormalige Amerikaanse defensieminister Donald Rumsfeld. Ze deed dat bij de Duitse procureur-generaal namens twaalf folterslachtoffers.

Als het OM ingaat op het verzoek Rumsfeld te vervolgen, wil advocaat Kaleck voormalig brigadegeneraal van het Amerikaanse leger Janis Karpinski als kroongetuige oproepen. Zij was als commandant verantwoordelijk voor de omstreden gevangenis Abu Ghraib in Bagdad. Ze is ook de hoogste in rang die door de Amerikanen is berispt om haar aandeel in de martelingen.

De beelden uit Abu Ghraib gingen de hele wereld over en bleven hangen in Karpinski’s hoofd. Ze schreef het boek One Woman’s Army, waarin ze spreekt over de methoden die haar en haar cipiers werden opgedragen, en is nu bereid mee te helpen haar voormalige bazen achter de tralies te krijgen.

Kaleck riep haar twee jaar geleden al op – toen nog als verdachte. Kaleck: ‘De procureur-generaal Nehm verklaarde zich destijds niet-ontvankelijk, omdat er in de VS onderzoeken liepen naar Lynndie England en Charles Graner.’ In een Berlijns bioscoopzaaltje presenteerde Kaleck afgelopen week met collega’s van het Amerikaanse Center for Constitutional Rights de 220 pagina’s dikke aanklacht tegen Rumsfeld. Het Center besloot de aanklacht neer te leggen bij het Duitse openbaar ministerie, omdat in Duitsland enkele jaren geleden het Wetboek van Volkerenstrafrecht in werking is getreden. Dat functioneert op basis van het zogeheten Weltrechtsprinzip. Zo kan de Bondsrepubliek ook buitenlanders voor in het buitenland begane oorlogsmisdaden vervolgen.

Er zal eerst een vooronderzoek plaatsvinden. Als dat leidt tot officiële vervolging, zal de relatie tussen Berlijn en Washington opnieuw onder druk komen staan, terwijl die onder Merkel juist was verbeterd. Wat verwacht Kaleck ervan? ‘Er zijn dingen die je in je leven moet doen, ook als ze weinig kans op succes hebben.’

ROB SAVELBERG

ChÁvez versus de kerstman

De Venezolaanse regering wil de kerstboom en de kerstman uit het openbare leven bannen. ‘We moeten voorkomen dat de geboorte van Jezus uitmondt in een soort Amerikaans Halloween.’

AMSTERDAM – Alles wat uit Amerika komt is slecht, zeker nu er in Venezuela verkiezingen op komst zijn. Iedere burger heeft nog wel het recht zelf te weten hoe hij in de beslotenheid van zijn eigen huis Kerstmis viert, zegt de minister van Communicatie, ‘maar overheidsgebouwen zullen we zuiveren van buitenlandse invloeden’.

President Hugo Chávez maakte al eerder duidelijk dat hij de kribbe boven de kerstboom verkiest en het kindeke Jezus boven het rendier. Ook zal hij dit jaar opnieuw zo’n twee miljard euro aan kerstbonussen uitdelen onder zijn bevolking.

Het is nog niet bekend of hij ook dit jaar zijn kersttoespraak zal gebruiken om de duistere krachten in de wereld verder terug te dringen, althans verbaal. Vorig jaar leverde hem dat een officiële klacht op van het Simon Wiesenthal Centrum in Los Angeles. Daar waren ze niet gecharmeerd van Chávez’ bewering dat ‘minderheden, [onder anderen de] afstammelingen van hen die Christus hebben gekruisigd, de rijkdommen van de wereld hebben overgenomen’.

Gek genoeg ergerden enkele joodse organisaties in Venezuela en Amerika zich openlijk aan de actie van het Wiesenthal Centrum. Hoewel de opmerkingen van Chávez toch niet anders dan als antisemitisch zijn te bestempelen, schreef de Confederatie van Joodse Verenigingen in Venezuela in een brief: ‘Jullie hebben gehandeld zonder ons daarbij te consulteren over zaken die je niet kent of begrijpt. Wij geloven niet dat de president zich expliciet tot joden richtte.’ Hij zou de blanke oligarchie hebben bedoeld die al sinds eeuwen de Latijns-Amerikaanse economie beheerst. En zo blijft Chávez wat iedereen in hem wil zien, van antisemiet en dictator tot dappere koning David en ijverige armoedebestrijder. Hij staat goed in de peilingen.

PIETER VAN OS

Vergeet het

duizenddingendoekje

Tussen Hirsi Ali en imam El Moumni gloort het perspectief van het islamitisch feminisme.

BARCELONA – In grote delen van Europa is de hoofddoek symbool bij uitstek geworden voor de positie van de moslima. Hij dient als maat voor de vrouwenemancipatie. In de wereld van het islamitisch feminisme is het dragen van een hoofddoek daarentegen van ondergeschikt belang, zo bleek deze maand weer eens tijdens een congres in Barcelona, waar gesproken werd door de meest toonaangevende islamitische feministen van de wereld. De emancipatie van de moslima richt zich juist op de kern van het geloof.

‘Wij brengen de islam terug naar zichzelf aan de hand van de koran’, zegt de in Egypte woonachtige Amerikaanse hoogleraar geschiedenis Margot Badran. Want het heilige boek herbergt een egalitaire boodschap. Badran: ‘Man en vrouw zijn gelijk geschapen. De koran erkent biologische verschillen, maar koppelt daar geen verschillende rollen of kwaliteiten aan.’ De egalitaire boodschap is volgens haar ondergesneeuwd geraakt door de patriarchale praktijken van de samenleving waarin de koran werd geopenbaard.

Omdat niet alle verzen in de koran even duidelijk zijn, bestond er na de openbaring het recht op eigen interpretatie, Ijtihad genoemd. Diverse rechtsgeleerden probeerden meer duidelijkheid te verschaffen door de tekst in regels vast te leggen. In de tiende eeuw werd het interpretatieproces als voltooid beschouwd en werden de ‘poorten van de Ijtihad’ gesloten. Vanaf dat moment dienden de regels van de rechtsgeleerden te worden nagevolgd, wat binnen de grootste stromingen van de islam tot op de dag van vandaag gebeurt.

Dat heeft voor een verstarde religie gezorgd, met weinig plaats voor zelfreflectie. Feministen als Badran zien het als hun taak om de poorten van de Ijtihad weer te openen en de historische praktijk van de heilige tekst te scheiden. Het boek moet worden herontdekt. Badran: ‘Het heeft er zelfs de schijn van dat we het boek veranderen, omdat het zo ver af staat van de praktijken die weinig met het geloof van doen hebben.’ De dynamiek moet terug. De Pakistaanse hoogleraar rechtsgeleerdheid Shardar Ali windt er geen doekjes om: ‘We hebben het recht om de tekst in elke context te lezen en iedereen heeft het recht op zijn of haar eigen interpretatie.’

Het gaat de islamitisch-feministen om het recht op eigen interpretatie. Zij voeren daarmee een strijd op twee fronten. Ze vechten niet alleen tegen de patriarchale uitleg van de islam, maar ook tegen de antireligieuze houding onder westerse feministen, die menen dat het noodzakelijk is om het geloof de rug toe te keren om tot volledige emancipatie te kunnen komen. De Iraanse hoogleraar vrouwenstudies Nayereh Tohidi: ‘Westerse feministen moeten niet denken dat ze die arme moslima’s moeten redden. Ze moeten diversiteit respecteren en niet hun emancipatieproces willen overnemen.’ Ze pleit voor een mondiaal feminisme waarbij de nadruk ligt op het vechten voor gelijkheid tussen man en vrouw, ongeacht de religieuze context waarin de strijd wordt geleverd.

Hoe zit het dan met die hoofddoek? Ook daarvoor geldt het individuele recht op interpretatie. Shardar Ali: ‘Ik spreek me niet uit over de vraag of een vrouw een hoofddoek moet dragen of niet. Als een vrouw op basis van haar koraninterpretatie besluit een hoofddoek te dragen, is dat net zo verdedigbaar als de keus om het niet te doen.’ Onder de sprekers op het congres zijn zowel gesluierde als ongesluierde vrouwen. Door de uitvergroting van de betekenis van een stukje stof, zo luidt de consensus hier, wordt het werkelijke emancipatieproces over het hoofd gezien. De Nederlandse schrijfster en juriste Naema Tahir noemde de hoofddoek al eens spottend het ‘duizenddingendoekje’. Niet de hoofddoek bepaalt de mate van emancipatie van een moslima, maar haar vrijheid om haar geloof op eigen wijze te beleven.

PIEK KNIJFF

Poppetjes gezien

Samen met de Groenen wil Merkels grote coalitie het DDR-verleden laten rusten. Dat betekent sluiting van alle Stasi-archieven. Poppetje gezien, kastje weer dicht.

BERLIJN – Na de val van de Muur richtte de haat van de veertig jaar onderdrukte Oost-Duitsers zich vrij snel tegen de Staatssicherheit, de Stasi. Maar nog altijd, bijna zeventien jaar na de val van de Berlijnse Muur, waart het Stasi-spook rond. Hoe kan het ook anders: de beruchte geheime dienst, met circa negentigduizend medewerkers om de eigen burgers te bespioneren, was immers de grootste werkgever van de ddr.

Na de bestorming op 15 januari 1990 van het hoofdkwartier in de Oost-Berlijnse wijk Lichtenberg werd besloten de honderdduizenden dossiers niet te verbranden maar te bewaren. Van duizenden prominenten en ambtenaren lag het complete privé- en beroepsleven plots op straat. Alleen Helmut Kohl heeft zich tot op heden succesvol tegen publicatie geweerd.

Ruim 1,6 miljoen ambtenaren werden gecontroleerd op samenwerking met de Stasi. Talrijke Oost-Duitse politici werden als spionnen ontmaskerd, duizenden leraren en docenten kregen ontslag. Ook de 170.000 ‘inoffizielle Mitarbeiter’, zogenoemde IM’s of verklikkers, kregen de toorn van de publieke opinie over zich heen. Daaronder waren ook leden van de democratische oppositie van voor de val van de Muur. Ibrahim Böhme, voorman van de sdp, bleek al decennialang een spion van de Stasi te zijn. Net als Wolfgang Schnur van de burgerbeweging Demokratischer Aufbruch, waarvoor Angela Merkel ooit woordvoerder was. En volgens de onderzoekscommissie van de Bondsdag was ook het boegbeeld van de Linkspartei, de aalgladde advocaat Gregor Gysi, een Stasi-verklikker.

Tot eind van dit jaar bestaat de wettelijke mogelijkheid voor zowel burgers als overheid om dossiers van de Stasi op te vragen. Maar dat kan snel voorbij zijn. De regeringspartijen spd, cdu/csu en de Groenen willen een dikke streep onder het verleden zetten. Ze stellen voor om alleen nog hoge ambtenaren en politici te controleren. Als voormalige Stasi-medewerkers nadeel ondervinden van wetenschappelijke of journalistieke publicaties, kunnen zij in de nabije toekomst met succes naar de rechter stappen.

Maar zover is het nog niet. De Duitse publieke opinie reageerde als door een adder gebeten. Nu heeft de cdu van Angela Merkel bedenktijd gevraagd. De invloedrijke spd-politicus Wolfgang Thierse, zelf ex-dissident, sprak zich voor verjaring uit: ‘Anders blijft iedereen uit Oost-Duitsland onder verdenking staan.’

ROB SAVELBERG