Week 34

Deze Week

Baby’s in Berlijn

De Duitsers brengen al jaren minder kinderen voort dan de minister graag zou zien. Behalve in Berlijn.

BERLIJN – Een wandeling door de brede straten van Prenzlauer Berg – een pittoreske wijk in het voormalige Oost-Berlijn – doet je je afvragen welk natuurwonder zich hier voltrekt. Ongeveer elke dertiger, van versleten punk tot belegen yup, duwt een kinderwagen voor zich uit. In de speeltuinen staan rijen kroost voor de schommel te wachten en zelfs de meest exotische restaurants bieden vroeg in de avond de aanblik van een pannenkoekenhuis.

Zo’n tochtje zal de Duitse minister van Familiezaken Ursula von der Leyen (CDU) goed doen. Het beleid van de minister – zelf moeder van zeven kinderen – is erop gericht het Duitse geboortecijfer, dat op dit moment het laagste van Europa is, omhoog te krikken met het oog op de aankomende vergrijzing.

Uiteraard is het lastig om iets zinnigs te melden over resultaten van het beleid. Von der Leyen is nog niet zo heel lang minister en kinderen krijgen gebeurt nu eenmaal niet ineens. Toch valt er het een en ander op in de statistieken over het eerste kwartaal van dit jaar. De aanvragen voor verlofgeld (Elterngeld) zijn in Berlijn dit jaar verdrievoudigd. Daarnaast steekt het geboortecijfer van de hoofdstad hoog uit boven dat van de rest van Duitsland. De stijging van vijf procent in één jaar is meer dan tien keer zo groot als in de rest van het land.

Naar de oorzaken wordt gegist. Er is een theorie dat de WK-euforie van de vorige zomer ermee te maken heeft, in ieder geval met de stijging in april en mei van dit jaar, negen maanden na het voetbaltoernooi. Plausibeler is de verklaring dat de stadsbevolking tegenwoordig voor meer dan de helft uit nieuwkomers bestaat. Dit zijn grotendeels jonge mensen die ergens na de Wende naar Berlijn trokken om daar te studeren. Zij hebben nu de leeftijd bereikt waarop ze kinderen krijgen.

Het beleid van Von der Leyen is vooral voordelig voor deze hoger opgeleiden met goede banen, omdat juist zij zich te weinig vermenigvuldigden. De royalere vergoeding tijdens de verlofperiode, die overigens zowel door vader als door moeder kan worden opgenomen, is inkomensafhankelijk. Het is daarom niet zo gek dat de geboortegroei zich concentreert in de wijken in de binnenstad, waar de (potentiële) ouders uit de hogere inkomensgroep hun luxe appartementen betrekken. Daar komt bij dat die wijken rijkelijk bedeeld zijn met crèches (Kripas) – en als het aan de minister ligt wordt dat aantal nog groter.

Maar het oog kan bedriegen. Want hoezeer een wandeling tussen de Prenzlzwergen dit verhaal ook bevestigt, de bevolkingsgroei in Berlijn komt ook op conto van de Turkse Duitsers in de omliggende binnenstadsbuurten als Kreuzberg en Neukölln. En zelfs die gezinnen zullen binnenkort een hart onder de riem krijgen: de christen-democratische CDU zal deze week in de Bundestag een voorstel doen om juist ook de zwakkere inkomensgroepen te ondersteunen met extra kinderbijslag. Al haalt het in de rest van het land wellicht weinig uit, vruchtbaar Berlijn vaart er wel bij.

THIJS MENTING

Hamburgeroorlog

Ondertussen woedt de burgeroorlog in Kreuzberg. Uit alle macht verzet de bevolking zich tegen de eerste McDonald’s op haar grondgebied. ‘Weg mit McDreck!’

BERLIJN – Peking, Moskou, Koeweit: McDonald’s heeft overal in de wereld vestigingen. In heel de wereld? Nee, het rebelse Kreuzberg biedt weerstand. Er zijn demonstraties, brandaanslagen en op MySpace dreigt Atari Teenage Riot met ‘Revolution Action’ en gesloopte McDrives.

Het brengt Kreuzbergs burgervader Franz Schulz in een lastig parket. Hij heeft een vergunning afgegeven aan McDonald’s voor de bouw van het allereerste filiaal in de roemruchte wijk, thuishaven van Turken, punkers, radicaal-linksen en andere alternatievelingen. De bouw is zelfs al begonnen. Nu probeert Schulz’ partij Die Grünen de politieke schade bij het ecologische electoraat te beperken en de Amerikaanse hamburgergigant alsnog uit Kreuzberg, de laatste hamburgervrije zone in Duitsland, te weren. ‘Terrordrohungen’, kopte het boulevardblad Bild-Zeitung met bloedrode letters naar aanleiding van de bedreigingen.

De Amerikanen reageren vooralsnog rustig op alle trammelant en bouwen onverstoorbaar verder aan hun vestiging. Wekelijks zijn er sit-ins tegen hun drive-in en inmiddels is er een ‘burn-in’ aangekondigd. Een brede burgerbeweging is op gang gekomen. Zij protesteert tegen de winstmaximalisatie en genmanipulatie, oerwoudkap en personeelsuitbuiting van McDonald’s. Zelf spreken de actievoerders van een ‘antiburgerbeweging’. Ze voeren een ‘burger-oorlog’.

Hier en daar klinken ook andere geluiden. Martin Lindner van de liberale FDP deelde al gratis Big Macs uit aan de Berlijnse jeugd. ‘De vrijheid van bedrijven en consumenten wordt bedreigd’, aldus Lindner. De neoliberaal hield zelfs posters omhoog met de tekst ‘Mein Bauch gehört mir’. Het lijkt averechts te werken: sindsdien hebben ook de feministische moeders in Kreuzberg hun buik vol van de hamburgers. En al helemaal van Lindner.

ROB SAVELBERG

De marketing van de gift

Het is nu wetenschappelijk bewezen: immens leed verdooft, een enkel arm kindje maakt liefdadig.

The New York Times maakt er al wekenlang een punt van dat niet precies is vast te stellen hoeveel slachtoffers er vallen in de ‘oorlog’ in Darfur. Schattingen lopen uiteen tussen 60.000 en 400.000. Opvallend is dat vooral hulporganisaties met hoge aantallen aankomen. Onderzoek van hoogleraar psychologie Paul Slovic, van de Universiteit van Oregon, wijst uit dat dit niet verstandig is. Tenminste, als deze hulporganisaties willen dat westerlingen empathie tonen en geld doneren. Want juist hoe groter het gekwantificeerde leed – hoe groter de getallen – hoe lager de neiging bij te dragen aan de verlichting van het leed.

De respondenten van zijn onderzoek waren bereid significant hogere bedragen te geven aan een uitgehongerd meisje in Mali dat zij op een foto zagen dan aan een grote groep uitgehongerde slachtoffers die slechts werden gerepresenteerd door een getal. Belangrijker nog, de giften voor het Malinese meisje daalden wanneer er statistische informatie over de honger in Mali onder haar foto werd geplaatst. Wil je dat mensen in actie komen en de wereld veranderen, dan is het niet goed ze de naakte werkelijkheid in het gezicht te smijten.

De onlangs overleden Richard Rorty benadrukte al dat juist fictie een groter vermogen tot empathie kan genereren. Non-fictie biedt wellicht meer inzicht, maar liefdadigheid kweek je er nauwelijks mee. Het onderzoek van de psychologieprofessor uit Oregon bevestigt deze gedachte: pas als een genocide ‘invoelbaar’ wordt gemaakt, door een verhaal of een individu, wordt ’s mens neiging tot hulp geprikkeld.

Ook het Amerikaanse maandblad The Altantic haalde het onderzoek aan, maar in de analyse in dat blad kreeg niet Rorty maar Josef Stalin gelijk. De dictator heeft immers ooit gezegd: ‘Een enkele dood is een tragedie. Een miljoen doden is een statistiek.’ Slovics onderzoek geeft zowel de progressieve liberaal Rorty gelijk als de onbarmhartig wrede sovjetbaas. Nu Artsen zonder Grenzen en het Rode Kruis nog.

PIETER VAN OS

IM Lord Deedes (1913 – 2007)

Op de redactie van The Daily Telegraph hadden ze Google niet nodig; daar beschikten ze over het geheugen van W.F. Deedes, de vermaarde Engelse journalist die afgelopen vrijdag op 94-jarige leeftijd overleed. Naast het sterfbed van deze kroongetuige van de twintigste eeuw stond de laptop waarop hij, in het aangezicht van de dood, aan zijn wekelijkse column bezig was. Het was voor het eerst in zijn 76-jarige loopbaan dat hij een deadline miste.

William Francis Deedes werd één jaar voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog geboren in een welgestelde politieke familie. Precies een eeuw eerder had Jane Austen zich vol affectie uitgelaten over het parlementslid ‘Mr Deedes’, een van zijn voorvaderen. De Deedes-familie werd eind jaren twintig hard getroffen door de economische crisis en de zeventienjarige William moest de middelbare school verlaten om een baan te zoeken, die hij vond bij The Morning Post, bijgenaamd het ‘Dagblad van het Britse Wereldrijk’. Deze krant, die zou opgaan in The Daily Telegraph, stuurde hem in 1935 naar Abessinië om aldaar de inval van Mussolini’s troepen te verslaan. In Addis Abeba ontmoette hij de schrijver Evelyn Waugh, die er verslag deed voor The Daily Mail. De jonge ‘Bill’ Deedes zou model komen te staan voor William Boot, de stuntelende doch aimabele journalist in Waughs roman Scoop. (Overigens ontkende Deedes deze lezing in At War with Waugh.)

In 1938 was Deedes getuige van Chamberlains terugkomst uit München en twijfelde hij in subtiele bewoordingen aan de waarde van de vredesboodschap. Zes jaar later nam Deedes als officier in het King’s Royal Rifle Corps deel aan de operatie Market Garden; een half jaar later vervulde hij een heldenrol bij een poging om nabij Hengelo het Twentekanaal over te steken. Onder zwaar Duits vuur wist hij enkele gewonde kameraden in veiligheid te brengen, maar hij kon niet voorkomen dat twintig Tommy’s het leven lieten. In de jaren vijftig werd Deedes door Winston Churchill benoemd tot staatssecretaris. Onder Harold Macmillan raakte hij als minister van Informatie betrokken bij de Profumo-affaire.

Na dit politieke intermezzo besloot hij zich opnieuw volledig aan de journalistiek te wijden; in 1974 werd hij benoemd tot hoofdredacteur van The Daily Telegraph. Op de redactie stond hij bekend als een galante, wereldwijze en empathische man die er alles aan deed om conflicten te voorkomen en die iedereen met respect behandelde. ‘As editor of the Telegraph he would wear a cardigan with garish luminous socks, smoke from a cigarette holder and address the most insignificant sub-editor as ‘‘My lord’’ or ‘‘Shquire’’’, herinnerde een redactielid zich.

Deedes was de golfpartner van Denis Thatcher. Hij schreef een warm portret van hem en openbaarde daarin onder meer dat Margaret soms wegsloop van politieke vergaderingen om de juiste bacon te halen voor haar man, een taak die ze aan niemand toevertrouwde. De vriendschap tussen Deedes en Thatcher werd vereeuwigd door het blad Private Eye, dat elke twee weken een geparodieerde _‘Dear Bill’-_brief publiceerde namens Denis Thatcher. Een bijzondere vriendschap onderhield Deedes ook met Lady Diana, mede dankzij hun strijd tegen landmijnen.

Deze liefdadigheid combineerde hij met zijn journalistieke werk. Op 72-jarige leeftijd was Deedes, inmiddels Lord, een veredelde oorlogsverslaggever geworden. Hij deed onder meer verslag vanuit India, Rusland, Irak, Mozambique, Tanzania, Angola en vooral Soedan. ‘Afrika was zijn passie, Soedan zijn verhaal en Darfur de plek in de wereld die hem het meeste zorgen baarde’, schreef bevriend collega Sue Ryan in The Sunday Telegraph. Zijn zwaarste reis echter, aldus Ryan, die hem daarop vergezelde, was twee jaar geleden naar Arnhem en Hengelo. Een terugkeer naar plaatsen waar heldendom en verdriet elkaar raakten.

PATRICK VAN IJZENDOORN