Dialectisch monteren

Er is een nieuwe film van de Taviani’s te zien, maar wie heeft daar nog op gewacht? De tijd van immens populaire films als Kaos en Padre padrone ligt ruim een decennium achter ons. Er gaat geen huivering meer door de filmhuizen bij het arriveren van het laatste nieuws van Paolo en Vittorio.

Na het machtige Kaos maakten ze onmachtige films als Il sole anche di notte en Fiorile. Kundige, met grote Europese budgetten gemaakte films, die dood en koud zijn in vergelijking met de zongeblakerde films die ze daarvoor met kleine budgetten in de uithoeken van Italië draaiden. De vroege Taviani’s waren fundamentalistische marxisten die weerbarstige en ontroerende films maakten. De tijden veranderden en zelfs in het Italië van Gramsci en Rossellini verdampte het communisme en daarmee de natuurlijke omgeving van de gebroeders. Ze raakten geïsoleerd. Hun verhalen waren die van de klassenstrijd; zelfs tot in hun montage hingen ze een dialectisch principe aan. Door de scherpe kantjes van hun vertellingen en de hoekigheid uit hun vormen te halen pasten ze zich aan de eisen van de tijd aan, maar hun oorspronkelijke gespierdheid en felheid ontbreekt.
Curieus is dat ze dit probleem in een van hun vroegste en mooiste films al aan de orde hebben gesteld. In San Michele aveva un gallo (1971) komt een revolutionair na vele jaren gevangenisstraf weer op vrije voeten. De idealen waarvoor hij zoveel jaren in de kerker doorbracht, blijken hun geldigheid te hebben verloren. Zijn kameraden van weleer bedrijven politiek volgens nieuwe inzichten en hij wordt als een anachronisme verstoten.
Films worden niet meer met hamer en sikkel vervaardigd en daarmee kwamen Paolo en Vittorio, evenals de tragische held uit San Michele, met lege handen te staan. Maar de Taviani’s zijn filmmakers met een meer dan gemiddeld talent en ook zonder hun geliefde en vertrouwde instrumentarium hebben ze een verdienstelijke film weten te maken. Deze nieuwe film, Les Affinités Electives, is gebaseerd op Goethes Die Wahlverwandtschaften. Een morele vertelling over tragische beproevingen binnen een vriendschap die uiteindelijk vooral tegen de tijd niet bestand blijkt. De nieuwe Taviani’s hebben veel zorg besteed aan de authentiek ogende historische aankleding van het gegoede classicistische bourgeoismilieu rond achttienhonderd. De film is kalm, beheerst en smaakvol. De oude Taviani’s zouden ongetwijfeld meer aandacht hebben besteed aan het proletarische personeel van de tuttige, tobbende zielsverwanten. Ze zouden van de dramatische momenten als de dood van het uit de haast metafysische zielsvereniging geboren kind met de hamer meer spektakel hebben gesmeed en er met de sikkel meer scherpte aan hebben gesneden. De ruw-poëtische taal van hun eerdere films is vervangen door een overbeschaafd nasynchronisatie-Frans. Om nog maar te zwijgen over de afwezigheid van de ronde taal van Goethe.
Alleen het laatste beeld van de film roept de sfeer van de oude Taviani-films op. Een jong meisje van eenvoudige komaf dat de schuld kreeg van de suïcidale hongerdood van haar mevrouw, loopt in een donkerrode jurk vertwijfeld en schreeuwend door een weids landschap. Het is een beeld dat zo in Allonsanfan, Padre padrone, La Notte di San Lorenzo of Kaos had gepast en eigenlijk nauwelijks hoort bij de film waar hij het slot van vormt.
Ik zal niet beweren dat Les Affinités Electives een slechte film is. Het moment waarop de zielsverwanten toegeven aan hun fatale verlangen voor de man of de vrouw waar ze niet bijhoren, is zelfs erg origineel en geraffineerd in beeld gebracht. Een permanente wisseling van partner en een slimme montage suggereert een vrijpartij die te complex is om waar te zijn en vergeestelijkt en concreet tegelijk lijkt. Op dit soort momenten waren de schimmen van de oude Taviani’s door het beeld. En zo werd mijn zielsverwantschap met de Taviani’s door de tijd en door hun en mijn verandering op de proef gesteld.