© VPRO

Rusland is een land waar clichés over de landsaard nog steeds opgeld doen. Vrijwel niemand spreekt nog onbevangen over de collectieve karaktertrekken van Nederlanders, Duitsers of Amerikanen. Maar bij Russen ligt dat anders. Zelf grossieren zij met graagte in brede beweringen over hun collectieve identiteit. En hetzelfde doen sommige buitenlanders die met Rusland te maken hebben.

Een mooi voorbeeld daarvan bood de aflevering van Zomergasten met ‘media-ondernemer’ Derk Sauer. Die heeft zojuist, na 33 jaar, uit Rusland de benen moeten nemen. Russen, vertelde Sauer, hebben een ‘laag zelfbeeld’ en een andere houding tegenover de dood, en pogen zich zoveel mogelijk af te schermen van de staat en de publieke zaak in het algemeen. Dat verklaart veel van het relatieve gemak waarmee president Poetin dit jaar zijn land in een oorlog heeft verwikkeld, en een schijnbaar definitief einde heeft gemaakt aan de burgerlijke vrijheden in de Russische Federatie.

Het was een leuke aflevering van Zomergasten, vooral dankzij de voortreffelijke keuze van de fragmenten. De meest absurde daarvan was uit 1990: in het kader van de Vara-inzamelingsactie ‘Help de Rus de winter door’ zong Robert Long het liedje Wij zijn rijk, zij zijn arm, gezeten aan een rijk gedekte tafel, met op de achtergrond een sinister ballet van danseressen in regenjassen, die het hongerende Russische volk moesten verbeelden.

Het is deze neiging om de Russen als zielige paupers af te beelden, meende Sauer, die mede een verklaring vormt voor het overspannen Russische chauvinisme van nu. Ook daarvan liet hij trouwens een zeer informatief fragment zien, uit een documentaire van Jessica Gorter over een zomerkamp op de Krim waar jonge historici in groepsverband hun liefde voor Poetin belijden.

Sauer is geen groot intellectueel, eerder een man van de daad, die zichzelf aan het begin van zijn journalistieke carrière in Noord-Ierland als ‘revolutionair met een pen’ zag. Tegenwoordig is de mix een andere, maar niet minder ongemakkelijk: hij omschrijft zichzelf nog steeds als journalist, maar heeft de afgelopen decennia tevens – of misschien vooral – opgetreden als media-ondernemer. Vooral in de Russische context waar – om het zacht uit te drukken – nogal een bijzonder ondernemingsklimaat bestaat, roept dat veel vragen op.

Hoe interessant ook het beeld dat Sauer van het huidige Rusland opriep, over zijn eigen ondernemerschap bleef hij onmededeelzaam. Het was net alsof hij in een soort vacuüm in Rusland tot grote welstand is gekomen – zonder Nederlandse zakenpartners, om eens wat te noemen. Slechts na hevig aandringen van de interviewer gaf hij af en toe wat prijs: hij heeft ooit tien procent van de aandelen van zijn eigen bedrijf in Rusland verkocht aan de op dat moment nog niet bij Poetin in ongenade gevallen oligarch Michail Chodorkovski, omdat hij protectie nodig had; en hij heeft spijt dat hij zijn zoon Tom niet heeft afgehouden van een baan die hem in de omgeving van de Tsjetsjeense dictator Ramzan Kadirov bracht.

Dat Sauer zich als zakenman enigszins in de verdediging voelt gedrongen, bleek uit zijn afkeer van het woord ‘oligarch’ als aanduiding voor de Russische rijken. In principe gaat het om ondernemers die binnen de grenzen van de wet kansen hebben benut en bedrijven hebben gesticht toen dit voor het eerst weer mogelijk was in Rusland, betoogde hij, en het klonk alsof hij daarbij ook zichzelf een beetje in bescherming nam.

Enfin, het is voorbij. De bekendste Nederlandse ondernemer in Moskou zit inmiddels in een van zijn huizen in Nederland en kan – naar eigen zeggen – niet terug naar Moskou zolang zijn leeftijdgenoot Poetin daar de scepter zwaait. Hij lijdt aan ‘toska’, het Russische equivalent van ‘spleen’, zegt hij. Je hoeft geen overmatig mededogen te hebben met Sauers persoonlijk lot, om dat toch te zien als uitvloeisel van een groter drama: dat Rusland zich na een slordige dertig jaar weer afsluit van de buitenwereld. Om Sauer te citeren ‘als een oester’.

Zomergasten is terug te kijken via vpro.nl