Hoogleraar cultuursociologie, Erasmus Universiteit Rotterdam

Dick Houtman

Een verhaal om in te wonen

‘Misschien klopt het niet helemaal wat Wilders zegt, maar het is wel waar’, zo merkte een aanhanger van Wilders onlangs op. De werkelijkheid is in de politiek steeds verder uit beeld geraakt en vervangen door mediaverhalen, beelden, metaforen en soundbites en tegenstanders hiervan mopperen steevast over 'versimpeling van een complexe werkelijkheid’, 'onjuiste beeldvorming’ of 'verkeerde toonzetting’. Men kan Wilders natuurlijk best verwijten dat in Nederland moslima’s in boerka’s of rechters met hoofddoekjes in feite nauwelijks voorkomen, maar die argumenten leggen nauwelijks gewicht in de schaal. Vaak werken ze zelfs averechts en worden ze uitgelegd als bewijs dat 'Henk en Ingrid’ niet serieus worden genomen en zijn beroofd van hun vrijheid van meningsuiting en hun identiteit.

Hierin schuilt het succes van Wilders’ populisme: of iets wel of niet 'waar is’ of 'bestaat’, doet er in zijn politieke logica niet zoveel toe. Het gaat er veeleer om dat men, indien en voor zover iets bestaat, daar hartstochtelijk voor of natuurlijk juist mordicus tegen is. Politici die deze logica hanteren, staan in de ogen van hun achterban tenminste nog ergens voor. De pragmatische bestuurlijke consensuszoeker Job Cohen kon in dit klimaat uitgroeien tot een politicus die net zoveel verdeeldheid oproept als Wilders zelf en 'thee drinken’ kon in korte tijd de nieuwe betekenis krijgen van lamlendigheid, de boel de boel laten en het verkwanselen van onvervreemdbare principes.

Nu God dood is en Nederland verregaand ontzuild, verlangen veel laagopgeleide autochtone Nederlanders naar een nieuw verhaal dat hen een identiteit, een stem en een toekomstperspectief verschaft. Zo'n verhaal staat als zodanig bijna per definitie haaks op de werkelijkheid zelf en is daardoor, net als de religieuze verhalen van weleer, nauwelijks vatbaar voor de tegenwerping dat het 'niet waar’, 'praktisch onuitvoerbaar’ of 'in strijd met internationale verdragen’ is. De stelling van critici dat men de mening van mensen zonder politieke kennis van zaken niet serieus behoeft te nemen, of dat politieke elites het allemaal nog maar eens aan 'de mensen in de samenleving’ moeten uitleggen, zijn slechts koren op de molen van het hedendaagse populisme.

Steeds vaker botsen in Nederland twee radicaal verschillende politieke logica’s met elkaar. Het gaat, om met de Duitse socioloog Max Weber te spreken, over een Gesinnungsethik en een Verantwortungsethik. In de eerste, zo prominent aanwezig in de politiek van Wilders en de zijnen, gaat het niet om hoe de werkelijkheid is, maar veeleer om hoe zij zou moeten zijn. Het gaat om het afleggen van getuigenis van de eigen opvattingen en het vasthouden aan onvervreemdbare principes. De andere logica is die van de Verantwortungsethik, waarin het gaat om het op pragmatische wijze nastreven van het haalbare via het sluiten van compromissen met politieke tegenstanders. Het grote probleem van de hedendaagse Nederlandse politiek is dat men nauwelijks uit de voeten kan met de logica van de populistische Gesinnungsethik en al evenmin met het verlangen dat eraan ten grondslag ligt - het verlangen naar een verhaal om in te wonen.


Bekijk ook de website van Dick Houtman