De Nederlandse onderzeeboot Hr.Ms. Tonijn is in De Koude Oorlog actief in Spionage, aflevering 3, op 10 december © NTR

Tante Rie en ome Jan, liefhebbers van het volkse genre, gingen zowaar naar het Concertgebouw voor een ‘klassiek’ concert. Het was 1954 en ze hadden nooit zoiets moois gehoord. Bizar genoeg heb ik, destijds zelf krassend op de Volksmuziekschool, altijd de naam van violist Igor Bezrodni, onthouden. Waardoor ik een recensie van Matthijs Vermeulen in De Groene opspoor en leer dat het de eerste keer sinds 1937 was dat Volksartiesten van de zware Muze uit de Sovjet-Unie in Nederland optraden. Tante en oom waren cpn-lid en zullen in De Waarheid een aankondiging hebben gelezen. Hun artistiek oordeel was geheid mede politiek gekleurd, want ze hebben die tempel daarna nooit meer bezocht.

Ik kwam hierop dankzij een aflevering van de Andere Tijden-serie De Koude Oorlog. Daarin gaan we niet alleen met Frits Lambrechts, geboren en getogen in een communistische Umwelt, terug naar Felix Meritis, ooit hoofdkwartier van de cpn, maar horen we hem ook, als jong cabaretier, honend zingen over de navo en angst voor ‘komende Russen’. Parafraserend: ‘Die Russen heb ik nog nooit gezien. Nou ja, wat schakers en een dansgroep, waar veel mensen van genoten. En in Rotterdam een circus, en al klinkt het gek: ook daar is niet geschoten.’ En Bezrodni dus. Want ja, de strijd was psychologisch en werd gevoerd op alle terreinen – wetenschap, kunst, sport. Met gigantische propaganda van beide kanten.

In de eerste aflevering van de drie die ik kon zien, zien we getuigen van door het IJzeren Gordijn bepaalde levens. Dszingisz Gabor, als jongen in 1956 naar Nederland gevlucht. Zijn politieke carrière hier (cda) is geen onderwerp: wel de Hongaarse achtergrond van zijn vlucht en het is precies dat persoonlijke, in zijn geval roomse, verhaal dat mede de kracht van de serie vormt. Zoals ook dat van musicus Hans Renner, twaalf jaar later uit Praag gevlucht. En van Jannie Niehot, die bij familiebezoek in de ddr verliefd werd op een buurjongen. Om daar te mogen trouwen en leven was een gigantische onderneming. Om er weer uit te mogen met haar gezin dito.

Aflevering twee, Vijandbeeld, met Lambrechts en de recent overleden Roel Walraven, is ook zeer de moeite waard. Het spectaculairst is de derde, Spionage, waarin bvd, Stasi en onze duikboten ‘schitteren’. De precisie van de bvd leerden wij kennen toen de huisvriend die mijn moeder naar de Russische ambassade reed om een visum voor de ddr aan te vragen (familiebezoek) in zijn wijde omgeving ongemakkelijk bejegend werd nadat de bvd overal navraag was gaan doen. Maar dat is kinderspel vergeleken bij de operatie waarmee een Duits echtpaar ontmaskerd werd dat vanuit Vlaardingen in de Bondsrepubliek spioneerde voor de ddr. (Het lijkt een aflevering van de Amerikaanse dramaserie The Americans over een Russisch echtpaar in de VS.) Maar dat is weer kinderspel vergeleken bij de operaties die de ddr en Rusland in gang zetten om een Nederlandse luchtmachtman met zijn ddr-echtgenote te ontmaskeren (terwijl die niet spioneerden). Je gelooft je ogen niet.

Andere Tijden, Koude Oorlog, NTR, vijf delen vanaf vrijdag 26 november, NPO 2, 22.15 uur