Een lesje leiding geven van dieren

‘Die wind is van de spanning’

Wanhopige directeuren die over hun werknemers roepen: ‘Ze luisteren niet naar me, ze doen nooit wat ik wil!’, moeten wellicht eens hun licht opsteken bij de paardencoach. Of apen.

Medium 1 20coachend 20paard 205 nieuw

Sammy beweegt niet. Hij draait zijn hoofd zelfs de andere kant op. Demonstratief. Stokstijf. Ik trek aan de halster, eerst zachtjes. Ik hoor mezelf tegen hem praten. ‘Kom maar mee, het komt goed, het is niet eng.’ Niets. Geen beweging. Ook niet een beetje. Ik kijk om me heen. Ik sta alleen, de zwarte ruin voor me, in een oude koeienstal die door paardencoach Francisca Staleman de ‘zandbak’ wordt genoemd. Staleman zelf zit aan de rand met een notitieblok, ze observeert en schrijft alles op wat ik doe en zeg. Achter me leidt een deur naar de buitenbak waar nog twee pony’s staan. Een kleintje en een wat grotere. Ze maken geluiden aan de andere kant van de deur. Sammy, de leider van deze kudde van drie, staat aan deze kant voor de deur te snuiven. Ik sta er zo’n beetje tussen.

Bij de koffie aan een lange tafel op de oude hooizolder van de boerderij die ze zes jaar geleden heeft verbouwd, legde Staleman eerder die ochtend uit waarom ze met de paardentrainingen was begonnen. Ze had 22 jaar in de uitzendbranche gewerkt, waar ze leiding gaf aan diverse teams. Toen al fascineerde haar de vraag hoe het kwam dat het met de ene groep heel goed ging en met de andere niet. Ze zag hoe belangrijk de chemie bij samenwerking was. In de crisistijd besloot ze voor zichzelf te beginnen en het meegekregen geldbedrag te gebruiken voor het realiseren van een oude droom. Als meisje zat ze als het even kon van ’s ochtends negen tot ’s avonds twaalf op de manege in Rotterdam. Een paardenmeisje noemt ze zichzelf. Ze had het thuis niet gemakkelijk en vertrouwde haar paard alles toe. ‘Toen ik bedacht iets met coaching te gaan doen, wist ik dat ik er paarden bij wilde betrekken. Het gaat over voelen, het is zo puur.’

Het was de beste zet ooit, zegt ze nu. Ze volgde een aantal coachingopleidingen en ging zich inlezen over het werken met paarden, las studies naar paardengedrag, en ze reisde naar de Verenigde Staten waar ze veel verder zijn met paardencoaching en wetenschappelijk onderzoek hierover. Daarna ging ze zelf kijken hoe ze paarden kon inzetten bij traingen. Ze had al twee paarden en kocht er een derde bij. ‘Ik zag dat ze ander gedrag gingen vertonen. Het is voor hen ook hard werken, het zijn mijn werknemers, ik moet goed voor ze zorgen.’

Ik kijk naar Sammy die nog steeds geduldig voor me staat en besluit het daadkrachtiger aan te pakken. Ik trek stevig aan het koord, zeg deze keer kordaat: ‘Kom.’ De ruin schudt de zwarte manen. Hoe doe je dit in hemelsnaam? Waarom liep het paard de eerste keer wel direct met me mee, zelfs bijna door de twee poortjes? Nu is het een blok beton. Ik voel de wanhoop langzaam in me opkomen. Sammy beweegt zijn hoofd van onder naar boven. ‘Een teken van dominantie’, roept Staleman vanaf de zijkant. Ook dat nog. Hoe erg moet het worden? Ik zie haar schrijven.

Staleman richtte in 2010 ‘Coachend Paard – groeien met paardenkracht’ op voor cursussen over teambuilding en leiding geven. Ze kocht een boerderij in het dorp Oud-Alblas, onder de rook van Rotterdam, en verhuisde. ‘Door het paard word je je bewust van je eigen kunnen op het gebied van leiderschap en leer je persoonlijk leiderschap verder te ontwikkelen’, zegt ze. Ze staat op van de tafel en slaat een vel op de flipover om. ‘Waarom paarden?’ staat er. ‘Een paard is een prooidier, dus het scant jou of je wel te vertrouwen bent’, legt ze uit. ‘En het laat zich pas leiden als het zich veilig voelt bij je.’ Als kuddedier gaat het een verbinding aan. ‘Het liefst met een soortgenoot, anders met jou.’

Medium 2 20coachend 20paard 201 nieuw

Een paard is een spiegel van ons eigen gedrag, stelt Staleman. Het paard staat voor je team, je medewerkers, je gezin. Het gaat over jezelf, niet over de ander. Je moet teruggaan naar je ik. Wie ben ik, wat maakt dat ik zo aanstuur? Ze wijst weer naar de flipover: ‘Het paard oordeelt niet, het is in het hier en nu, waardoor je steeds weer opnieuw een kans hebt.’

‘Als het met een paard niet lukt, dan lukt het je ook niet met je team’, daar is Staleman van overtuigd. De beste leiders zijn volgens de coach diegene die zichzelf goed kennen, die ooit door een dal zijn gegaan en zich kwetsbaar durven opstellen.

‘Dit is Sammy. Hij is zestien jaar, een gecastreerde hengst’, zo stelde Francisca Staleman het paard in de zandbak voor terwijl ze de buitendeken van zijn rug trok. ‘Ga eerst maar kennismaken.’ Ik stak mijn hand uit, aaide, klopte wat op zijn nek en al snel draaide hij zich om en ging met zijn achterste naar me toe staan. Sammy, zo had Staleman al uitgelegd, heeft een afwijking, als hij je leuk vindt, wil hij op zijn kont gekriebeld worden. ‘Het is een teken van affectie, hij zoekt verbinding’, zei de paardencoach. Sammy duwde nog wat verder met zijn kont tegen me aan. Ik klopte op zijn enorme billen, over zijn stugge, zwarte haren, zijn achterbenen voelde ik tegen me aanschurken. ‘Heel goed. Hij vertrouwt je. Dat is stap één’, zei ze.

Staleman pakte twee ijzeren palen en zette ze in het midden van de stal neer, vlak bij elkaar. ‘Loop hier maar met het paard doorheen’, zei ze en ging zelf aan de kant zitten. Ik stapte op Sammy af, pakte hem bij de halster en liep met hem de zandbak in. Hij liep rustig mee. Ik draaide naar het poortje toe en stapte tussen de palen door. Toen bleef Sammy weifelend staan. Ik trok wat, praatte wat. ‘Kijk, kom maar, het is veilig, niets aan de hand, kom maar.’ Hij stak zijn hoofd iets vooruit, bewoog langzaam naar voren.

Van directeuren van grote bedrijven als Heineken en Shell tot wethouders en ambtenaren van gemeenten, leidinggevenden bij de Nederlandse Spoorwegen, het Forensisch Instituut, uwv, Rijkswaterstaat, Tempoteam en internetprovider xs4all; allemaal hebben ze bij haar aangeklopt. Toen zeventien leidinggevenden van de Nederlandse politie in vol ornaat met alle strepen op de schouders bij haar de hooizolder op stapten, stuurde Staleman ze naar huis om gewone kleren aan te doen. ‘Het uniform is een omhulsel, het gaat hier om de binnenkant.’

Veel bedrijven hebben reorganisaties doorgemaakt, er zijn nieuwe teams ontwikkeld, kleiner bijvoorbeeld, anders samengesteld. Leidinggevenden weten opeens niet meer hoe ze die moeten aansturen. Ze zeggen: ‘We deden het altijd zo, maar het werkt niet meer.’ Directief leiding geven is uit, merkt Staleman. Tot voor kort was coachend leiding geven nog ‘hot’, nu draait alles om authentiek leiderschap. ‘Dat gaat over het ik. Net als in de samenleving.’ Het past bij wat Coachend Paard doet; leiding geven ‘vanuit je hart’, geen kunstjes, ken jezelf, blijf jezelf. ‘Bij ons gaat het vooral over innerlijk leiderschap. Als je jezelf goed leidt, kun je aan iedereen leiding geven. Dan kun je schakelen, coachend, directief. Wat er op dat moment nodig is, hoe je het beste uit je team kunt halen.’

‘Een paard is een prooidier, het scant jou of je te vertrouwen bent. Het laat zich pas leiden als het zich veilig voelt bij je’

Sammy weifelde, zette nog een stapje. Hij keek me nog even aan, maar deed toen een stap achteruit en liep om het poortje heen. ‘Dat was heel goed’, zegt Staleman opgetogen vanaf de kant. ‘Het is heel eng voor hem om tussen de palen door te gaan, maar je kreeg hem bijna zover. Dat is echt knap. Sommige mensen, zelfs directeuren, doen hier twee dagen over.’ Ze vond dat ik een natuurlijk overwicht had, open, ik gaf vertrouwen, ruimte, innerlijke rust, geduld. ‘Je blijft in verbinding, intuïtief.’ Ik lachte toen nog tevreden. Alleen dat laatste stukje. Ik stapte nogmaals op Sammy af. Nu gaat het wel lukken, dacht ik, ik ga hem door dat poortje krijgen. Ik pakte hem bij de halster. Wilde de bak in lopen, maar hij ging niet mee, hij bewoog niet. Sammy stond stil. Wat ik ook probeerde. Hij draaide wel zijn kont naar me toe. Hij vond me aardig, zei de coach. Maar bewegen, meegaan? Niets.

Medium 3 20coachend 20paard 206 nieuw

‘Het coachen met paarden is booming business’, zegt bijzonder hoogleraar Marie-Jose Enders van de Open Universiteit Heerlen later aan de telefoon. Ze bekleedt sinds 2013 de bijzondere leerstoel antrozoölogie, relatie-mens-dier-studies, de eerste in Europa en mogelijk gemaakt door de stichting Animal Assisted Interventions in Zorg, Onderzoek en Onderwijs. ‘Je kunt prachtig werk doen met paarden’, vervolgt ze. Dat blijkt ook uit onderzoek. Het maakt een paard niet uit of je directeur bent of gootsteenmaker, of je mooi, lelijk, groot of klein bent. Iedereen is hetzelfde. Zo vallen volgens Enders een heleboel dingen weg waar je als mens in het dagelijks leven rekening mee houdt. ‘Een paard is heel gevoelig en reageert op de allerkleinste verschillen van spanning in iemands lichaam. Je kunt daardoor heel goed zien wanneer er iets aan de hand is, of iets niet klopt.’

Ook in de zorg worden steeds vaker dieren met succes ingezet. Mensen met forse psychiatrische problemen worden geholpen met paarden, zoals in Amerika waar veteranen met een posttraumatisch stresssyndroom worden behandeld. Er zijn volgens Enders ook prachtige resultaten met autismegeleidehonden. Ook Francisca Staleman doet naast de leiderschapstrainingen steeds meer zorg en therapie met haar paarden. Meisjes die zichzelf beschadigen, jongens met adhd, jongeren met een burn-out. ‘Er is zoveel druk en stress, alles is moeten’, zegt Staleman. ‘Onze paarden helpen vaak veel beter dan al die pilletjes die kinderen krijgen.’ Er zijn in Nederland nu ongeveer zeshonderd paardencoaches, er zijn zelfs paardencoachcongressen. Volgens Staleman zijn maar zo’n honderd coaches echt goed.

Het gebrek aan een officieel certificeringssysteem voor paardencoaches en -therapeuten baart hoogleraar Marie-Jose Enders zorgen: ‘Je moet opgeleid zijn als coach of therapeut en ook nog extra kwalificaties hebben op het gebied van de dieren.’ Enders, die tevens president is van de International Association of Human Animal Interaction Organizations, is met nationale en internationale experts bezig om Europese en mondiale richtlijnen te formuleren. ‘Als je niet goed weet wat je doet, als je de signalen van paarden bijvoorbeeld niet goed leest, breng je zowel je cliënten als de dieren in gevaar.’

Ik klop nog maar eens op Sammy’s zwarte paardenhals, maar eigenlijk word ik steeds wanhopiger. Natuurlijk overwicht? Innerlijke rust? Hoezo? Ik trek nog eens aan het touw. Ik geloof er steeds minder in, voel me machteloos. Het beest bijt, niet hard, maar toch. ‘Ook een teken van dominantie’, roept Staleman vanaf de zijkant. Het kon dus nog erger.

‘Hoe graag wil je dat het paard meegaat?’ vraagt ze. Het hoeft niet natuurlijk, denk ik. Maar ondertussen is dit ongeveer het enige wat ik nog wil in het leven: dat ik dit paard tussen die paaltjes door krijg.

‘Heel graag’, zeg ik tegen haar.

‘Waarom eigenlijk?’ vraagt ze.

Niet alleen paarden zijn populair, ook honden worden veel gebruikt voor dit soort trainingen, evenals ezels, geiten, je kunt teambuilding doen met schapen – hoe drijf je de kudde samen met elkaar? – en een leiderschapscursus volgen met apen. ‘Apen leren ons naar organisatiestructuren kijken’, legt bioloog Patrick van Veen uit in het kantoor van dierentuin de Apenheul in Apeldoorn. Hij is directeur en oprichter van Apemanagement in het Zuid-Limburgse Eijsden. ‘Paarden houden je als individu een spiegel voor, apen laten iets zien van de sociale cultuur binnen een organisatie’, zegt Van Veen. ‘We zijn net als apen sociale wezens. Het is onze biologische, natuurlijke drijfveer om constant te kijken waar we staan, wat onze positie ten opzichte van elkaar is. Zelfs als we niet communiceren. Hoe we vervolgens met die natuur omgaan, hangt van onze cultuur en persoonlijkheid af.’ Het gaat hem er niet om apen te gebruiken als metafoor. ‘De apen zijn voor mij eerder een studiemodel, om beter te begrijpen hoe we op de werkvloer reageren.’

Van Veen begon in 2004 met zijn apenbedrijf na een carrière in de verzekeringsbranche waar hij zelf als leidinggevende veel trainingen volgde. Na zijn ontslag pakte ook hij een oude liefde op. Hij combineerde zijn kennis als gedragsbioloog met die van het functioneren van organisaties. Hij schreef het boek Help, mijn baas is een aap (ondertussen toe aan de zeventiende druk) en begon een samenwerking met de Apenheul. Tegenwoordig geeft hij in talloze dierentuinen cursussen. Zijn bedrijf groeide snel. In 2008 ging hij ook in Duitsland werken en later kwam daar Engeland bij. Er is, zegt Van Veen, bij de meeste leiderschapscursussen veel aandacht voor de persoon van de leidinggevende, terwijl hij kijkt naar welk leiderschap een organisatie nodig heeft. ‘Wij leggen leiderschap in de apenwereld uit, we laten zien hoe die werkt door te observeren. En dan stellen we de vraag: wat betekent dat als je het vertaalt naar je organisatie?’

Hij pakt een papiertje en tekent een piramide. Zo zien mensen vaak leiderschap, als bij de gorilla’s: je hebt de alfaman in de top en onderaan zitten de vrouwtjes die hij af en toe in elkaar slaat. ‘Wij zeggen: het is vaak complexer.’ Zoals bij de bonobo’s. Daar leiden twee, drie vrouwen de groep, in een coalitie. De mannetjes bungelen ergens onderaan. Zij krijgen geregeld van de alfavrouwtjes een mep, maar de structuur is flexibeler. Bij chimpansees en bavianen is een nog grotere complexiteit in de hiërarchie. Zij hebben een wisselend leiderschap afhankelijk van de expertise die nodig is. Zo leiden bij bavianen de mannetjes als kracht belangrijk is, maar de vrouwen als ze voedsel moeten zoeken. ‘Er is niet een goed of slecht’, benadrukt hij. ‘Het gaat erom wat je wilt, wat voor organisatie je wilt zijn, met wat voor doel.’

‘Het is onze natuurlijke drijfveer om constant te kijken wat onze positie ten opzichte van elkaar is’

Als hij een cursus geeft, laat hij de cursisten – werknemers en leidinggevenden samen – de apen observeren. Via het apengedrag praat hij dan over hun eigen werkcultuur. Ook dat kan, zoals paarden voor individuele leiders, voor een organisatie soms confronterend zijn. Wat de bioloog veel fout ziet gaan bij bedrijven is dat de leiding bijvoorbeeld de teamsamenstelling verandert, maar niet het type leiderschap. Zo verving de Belastingdienst de oudere medewerkers door jonge whizzkids, maar de leiding bleef dezelfde. ‘Dat werkte dus niet’, zegt hij terwijl hij met grote stappen door de stille dierentuin naar het gorillaverblijf loopt. ‘Dat is wat je van apen kunt leren. Je ziet dat het een systeem is, dat de hele organisatie op elkaar is afgestemd.’

De gorilla’s zitten in een glazen ruimte die in een halve cirkel rondom de bezoekersruimte is gebouwd. De bioloog wijst op de rust in de groep: twee vrouwtjes zitten aan een kant naast elkaar op een stengel te sabbelen en kijken ons kauwend aan, een ander hangt loom iets verderop tegen de muur, in het midden rollen er twee speels vechtend over elkaar heen, ‘dat zijn de jongeren, die moeten hun plaats nog bevechten’. De hiërarchie is bij gorilla’s helder, zegt Van Veen, het alfamannetje is de baas. ‘Duidelijkheid is stressverlagend in een organisatie. Dat geeft iedereen het gevoel dat ze veilig zijn.’ Zo’n gorillastructuur zie je volgens de directeur van Apemanagement nog maar zelden. ‘Organisaties bestaan eerder uit zelfsturende teams, waarin er veel ruimte is om zelf te beslissen en te ondernemen’, zegt Van Veen. Daar hoort volgens hem eerder een bonobo-type leiderschap bij. Bonobo’s hebben een open, flexibele groepsstructuur. ‘Zij kennen een proces van fuseren, versmelten, scheiden’, zegt Van Veen.

Maar de meest dominante en veel voorkomende bedrijfsstructuur is aldus de bioloog die van de chimpansee: masculien met aan de top veel overleg en afstemming. Hij ziet dat ook in de politiek. ‘Alfamannetjes die coalities sluiten, elkaar vlooien, aandacht geven, om samen te kijken hoe ze de volgende stap zetten.’ Bij chimpansees is de machtsbasis agressie, politiek gedrag en controle van het individu. ‘Chimpansees weten precies wat iedereen in de groep doet. De machtsstructuur van de bonobo’s is gericht op relaties en verbinding. Het individu wordt vrijgelaten.’

‘De leider van nu moet faciliteren, maar de echte leider moet ook het lef hebben om beslissingen te nemen’, vervolgt hij. ‘Juist ook binnen zo’n flexibele structuur.’ En dat is, zo vindt hij, wat tegenwoordig vaak mist. ‘Het ontbreekt de meeste leiders aan ballen van de gorilla’, zegt hij in goede apentaal. Leidinggevenden, zo ziet hij ook in zijn cursussen, zijn bang voor de consequenties en de verantwoordelijkheid. Maar soms is het nodig. Mensen hebben daar volgens hem ook behoefte aan. Voor hem verklaart dat de opkomst van populistische politici als Wilders, Le Pen en Trump. ‘Het zijn de enige politici die zeggen: ik ben de leider en ik wil dit, die zich op de borst roffelen als een gorilla.’

Sammy staat in de bak nog steeds stijf met zijn hoofd naar de buitendeur gericht. Aan de andere kant trapt een van de paarden tegen de deur. Sammy loopt naar het raam, kijkt naar buiten. Ik trek nog eens halfslachtig aan het touw. Niets heeft meer zin. Dan doet hij zijn staart omhoog en laat een wind. ‘Dat is van de spanning’, zegt Francisca Staleman. ‘Hij voelt jouw spanning.’ Aha, de spiegel, denk ik. ‘Je bent in je hoofd gaan zitten’, constateert de paardencoach. ‘Je hebt te veel nagedacht. Hij voelt je onzekerheid.’

Ik stap even bij het beest vandaan.

‘Wat gebeurt er nu?’ vraagt Staleman.

‘Alsof ik aan een dood paard trek.’

‘Geef je wel eens op?’

‘Niet snel.’

‘Je kunt de lat ook iets minder hoog leggen.’ Staleman staat op en zet een van de palen iets verder weg. ‘Zo is het minder eng voor het paard.’ Ik stap weer op Sammy af, hij staat nog steeds bij de deur naar de buitenbak. Ik pak hem bij de halster. Door het gesprekje voel ik me gesterkt. Even stribbelt Sammy tegen, ik pak hem stevig beet. En… hij loopt mee. Het is een wonder, hij loopt mee. Ik stap een rondje door de bak en daarna zo met hem tussen de paaltjes door. Daarna nog eens, nu met de paaltjes weer dichter bij elkaar. Waarom vind ik dit zo geweldig?

Voordat ik later bij de boerderij wegrijd, ga ik nog even bij Sammy kijken. Hij staat weer bij de andere twee paarden in de buitenbak. Ik aai hem nog een keer over zijn zwarte nek. ‘Wie ben ik? Die bewustwording gaat tien keer zo snel met een paard’, zei Francisca Staleman terwijl ze Sammy na afloop weer de deken omgespte. Ik weet nu hoe graag ik wil presteren. Binnen een half uur tijd was ik van natuurlijk leider naar wanhopig leider geswitcht, en weer terug. ‘Je haalt mensen met paarden uit hun comfortzone’, vervolgde ze. ‘En dan heb je ze al. Talloze directeuren van grote bedrijven hebben daar net zoals jij met Sammy gestaan.’ Vaak worden ze kwaad, vertelde ze, gaan hard trekken, schreeuwen en roepen: ‘Dit heb ik nu altijd, ze luisteren niet naar me, ze doen nooit wat ik wil!’ Maar bij een paard kun je je medewerkers niet de schuld geven. ‘Een paard is een paard’, zei de paardencoach. ‘Er zit niets tussen, het gaat over jou.’


Beeld: Francisca Staleman – ‘Wie ben ik? Die bewustwording gaat tien keer zo snel met een paard’