Dienen of dokken

Jongens van Turkse afkomst zijn de dupe van de afschaffing van de dienstplicht. Zij moeten nu of in Turkije in dienst, of deze afkopen met zo'n twaalfduizend gulden. Turkije wil deze melkkoe niet kwijt.
‘MOEILIJK? HOEZO? Gewoon sparen. Zeshonderd gulden per maand. Dan hebben die jongens geen probleem!’ Nee, medewerker Gungor van de militaire afdeling van het Turkse consulaat ziet het probleem niet. Een beetje Turkse jongen weet heus wel twaalfduizend gulden op te brengen.

Menig Turks huisgezin denkt daar anders over. Afschaffing van de dienstplicht is er het onderwerp van de dag, want de gevolgen zijn groot. Door in Nederland in dienst te gaan, hoefde een Turkse jongen niet meer in Turkije in dienst. Met de afschaffing van de dienstplicht in Nederland is die kans verkeken - de jongens met een dubbele nationaliteit moeten nu of achttien maanden in Turkije in dienst of deze afkopen voor f11.270,- met een verkorte dienstplicht: verblijf van een maand in een Turkse kazerne.
Het Turkse consulaat in Rotterdam weet dat zich sinds 1980 negenduizend jongens hebben gemeld voor de afkoopsom. Het Inspraakorgaan Turken (IOT) schat dat minstens vijfduizend Turken in Europa jaarlijks de dienstplicht afkopen. Tel uit de winst - de Turkse overheid ontvangt per jaar ruim 56 miljoen gulden aan buitenlandse deviezen. Het lot treft velen. Onder de tweehonderdvijftigduizend Turken in Nederland bevinden zich, aldus het CBS, vierenvijftigduizend jongens onder de twintig die vroeg of laat de pineut zullen zijn. Daarbij niet eens meegerekend de ‘ouderen’ die de betaling hebben uitgesteld. In Duitsland treft dit naar schatting vijfhonderdduizend jongens.
Een aardige melkkoe? 'Dat zou kunnen’, zegt PvdA-kamerlid Martin Zijlstra voorzichtig. 'Ik vind het raar dat ze hun dienstplicht voor zo'n fors bedrag moeten afkopen. En net zo raar dat Turkse jongens uit Nederland in Turkije achttien maanden in dienst moeten.’ Wat dat betreft is Marokko moderner. Twee weken geleden was Zijlstra een van de kamerleden die aan de regering vroeg wat er voor de Turkse jongens in Nederland geregeld kan worden. Ook zijn GroenLinks-collega Leoni Sipkes maakt zich zorgen. Ze noemt de situatie buiten proporties: 'We hebben het over de tweede generatie jongeren: ze groeien hier op, ze wonen en werken hier.’ Ze vindt het schandalig dat Turkije hen in een financiele wurggreep houdt of hen dwingt achttien maanden in Turkse dienst te gaan. 'Zeker met de burgeroorlog in Zuidoost-Turkije is dat bijzonder schrijnend’, zegt Sipkes.
HONDERDVIJFTIEN TURKSE jongens hadden zich nog snel voor Nederlandse dienst aangemeld. Tevergeefs, de laatste lichtingen, van maart en april 1996, zijn 'buitengewoon dienstplichtig’ verklaard. Schoonmaker Alattin uit Amsterdam was een van die honderdvijftien. Hij schrok zich een hoedje toen hij per brief las dat hij zich de gang naar Bergen op Zoom mocht besparen. Hij had alles al geregeld met zijn baas. Alattin wilde graag in Nederlandse dienst, om onder die twaalfduizend gulden uit te komen. 'Ik heb dat geld niet en in de toekomst waarschijnlijk ook niet.’ Maar Turkije is de beroerdste niet: je krijgt tot je negenendertigste de tijd om te betalen.
Met de elfduizend gulden is Alattin er nog niet. Vliegticket en verblijfskosten komen er ook nog bovenop, en misschien nog rente ook: de praktijk leert dat armlastige jongens een lening moeten afsluiten. Zeker als ze werkloos zijn en die kans is groot: volgens het CBS zit 39 procent van de Turkse beroepsbevolking zonder werk.
Sedat, elektromonteur te Deventer, heeft nog de mazzel gehad in Nederland in dienst te kunnen. Hij wilde geen gebruik maken van de afkoopsom: 'Ik heb geen cent voor de oorlog in Turkije over en trouwens, ik heb het geld niet.’ Achttien maanden daar gaan dienen was ook niet aan de orde: 'Dan was ik direct mijn baan kwijtgeraakt.’ Trouwens, wie heeft er nu zin bij de burgeroorlog betrokken te raken? En die kans is groot bij achttien maanden dienstplicht.
Wat leren onze Turks/Nederlandse jongens in Turkije tijdens die ene maand waar ze niet onderuit komen, ondanks de afkoopsom? Salih (35) heeft twee maanden verkorte diensttijd achter de rug - in 1992 was dat de verplichte termijn. Zoals elke Westeuropese Turk moest hij zich melden in Burdur, West-Turkije. Daar zetelt de afdeling voor dienstplichtigen uit Europa. Militaire vaardigheden leer je er nauwelijks. Salih: 'Slechts twee van de zes weken leerden wij om te gaan met wapens. Alles in een lacherige sfeer. Men verwachtte blijkbaar geen militaire discipline van ons.’ Zes weken gingen op aan conferenties, geleid door deskundigen, veelal hoogleraren. Een spoedcursus Turkije met de volgende onderwerpen: de geschiedenis van Turkije en de Turken, Turkse normen en manieren. Salih: 'Opvallend was de aandacht voor het investeringsklimaat: waar en in welke sectoren kun je het beste in Turkije investeren?’ Salih noemt de hele gang van zaken 'een hersenspoeling in chauvinisme’. Deviezen en beinvloeding, dat is volgens hem het doel van de afkoopsom met korte dienstplicht.
Salih had ook nog in Nederland opgeroepen kunnen worden voor de dienstplicht, want Nederland heeft de zogeheten dienbetalingsregeling nooit erkend als reden voor vrijstelling in Nederland. Logisch, want dan zou Nederland indirect meebetalen aan het Turkse defensieapparaat. 'Maar in praktijk werd er soepel mee omgegaan. Ofte wel: Turkse jongeren die de afkoopsom betaalden, werden niet opgeroepen’, bekent Robert Wester, voorlichter van het ministerie van Defensie.
Ligt de oplossing niet voor de hand? Je laat je naturaliseren en doet afstand van de Turkse nationaliteit. In de praktijk blijven de meeste nieuwe Nederlanders echter hun Turkse nationaliteit houden. Vanwege emotionele banden met het moederland, zeggen de meesten. Maar dat is de halve waarheid. Wie afstand wil doen van de Turkse nationaliteit, dient om te beginnen een advocaat in de hand te nemen - het startschot van een jarenlange procedure, waarbij uiteindelijk de Turkse ministerraad moet beslissen.
Dienstweigeren dan? Dat is ook geen alternatief, want Turkije erkent het recht op dienstweigeren niet. Er wordt ook nauwelijks geweigerd, want dat is een strafbaar feit. Maar er zit schot in de zaak. In Turkije is onlangs de dienstweigeraarsorganisatie ISKD opgericht met weigeraar Osman Murat lke als voorzitter. Op 1 september 1995 heeft hij zijn oproep demonstratief verbrand en daarmee lijkt het eerste echte dienstweigerproces in Turkije op handen te zijn.
Het Inspraakorgaan Turken (IOT), een bundeling van de voornaamste Turkse organisaties in Nederland, heeft een brief naar het Turkse parlement gestuurd. Met de mededeling dat de dienstplichtafkoopsom voor Turken in Europa moet worden afgeschaft. Ook Nederland zint op een oplossing. Twee weken terug, tijdens een debat over afschaffing van de dienstplicht, kwamen de Turkse jongens ook even ter sprake. Leoni Sipkes dacht direct aan de groep van honderdvijftien buitengewoon dienstplichtige Turkse jongens die zo graag nog in dienst hadden gewild. Aan Van Mierlo werd gevraagd om contact op te nemen met Turkije - met de vraag om deze groep buitengewoon dienstplichtigen te beschouwen als afgezwaaide soldaten. Een mooi gebaar, maar wat voor die duizenden anderen? Sipkes: 'Ik vind dat Nederland op Turkije druk moet uitoefenen om de dienstplichtafkoopsom af te schaffen en het recht op dienstweigeren te erkennen.’ Achter de schermen zijn ambtenaren doende te polsen of een andere creatieve oplossing bij Turkije in goede aarde zou vallen. Stel dat Turks-Nederlandse jongeren een tijdelijk contract als beroepsmilitair aangaan, voor tenminste 2,5 jaar - zou Turkije dit kunnen erkennen als voldaan aan de dienstplicht? Sipkes loopt niet warm voor deze constructie. Als iemand van harte beroepsmilitair wil worden, zegt ze, dan is het geen probleem. Het is echter de vraag of er een keuze is. Uit pure financiele nood zou jongeren, vreest ze, een werkkring worden opgedrongen.
DE KAMER WACHT met spanning de reactie van Turkije af. Maar die kan nog wel even op zich laten wachten - het kostte ook jaren onderhandelen voordat Turkije de dienstplicht in Nederland had erkend. Medewerker Gungor van de militaire afdeling op het Turkse consulaat in Rotterdam heeft zijn mening al gevormd: 'Wij erkennen tijdelijke beroepsmilitairen niet.’ Maar wat als een jongere de afkoopsom niet kan betalen? 'Dan kan hij achttien maanden in Turkse dienst. Dat is gratis.’
En als een jongere dat niet wil? 'Dan raakt hij de Turkse nationaliteit kwijt.’