Diep spoor

Dat ambtenaren volgens diplomatieke post hebben samengezworen met een vreemde mogendheid, heeft serieuze consequenties voor het beeld dat de politiek van zichzelf schept.

WEER IS HET WINTER, weer gaat het in de Nederlandse politiek over een missie naar Afghanistan. De strijd tegen de Taliban trekt inmiddels een diep spoor in de Nederlandse politiek. Dat spoor begint eind 2005, als over de eerste militaire missie in de Afghaanse provincie Uruzgan het politieke debat op stoom komt. Fractievoorzitter Boris Dittrich van toenmalig regeringspartij D66 probeert in die winter oppositiepartij PVDA mee te krijgen in het afwijzen van de missie. De PVDA stemt echter in. Dittrich stapt op.
Eind 2007 ligt er weer een artikel-100-brief van het kabinet aan de Tweede Kamer, nu met het voorstel om de missie in Uruzgan te verlengen. Dat ligt gevoelig, want bij de eerste uitzending is het beeld geschapen dat de Nederlandse militairen twee jaar in Afghanistan zouden blijven en geen dag langer. Dat beeld was nodig om voor de eerste missie een comfortabele Kamermeerderheid te krijgen. Toch gaat de PVDA-fractie, in 2007 inmiddels regeringspartij, na lang aarzelen akkoord met de verlenging.
In het kerstnummer van De Groene Amsterdammer van dat jaar blikt PVDA-Kamerlid Martijn van Dam terug op die beslissing die zijn fractie dan net heeft genomen. Van Dam zegt in dat interview niet de consequenties te willen dragen voor het weggaan uit Uruzgan. Er is namelijk door de Navo geen land gevonden dat bereid is de taken van de Nederlandse militairen over te nemen. Van Dam wijt dat onder meer aan laksheid bij de Navo en aan politieke onwil van bondgenoten. Maar hij zegt ook dit: ‘Ik was astonished toen mensen van de Navo en Australiërs mij vertelden dat onze diplomaten en onze mensen van Defensie nooit hadden uitgestraald dat we weg zouden gaan in 2008.’
Die uitlating is des te interessanter nu via WikiLeaks bekend is geworden hoe een winter geleden toenmalig vice-premier en PVDA-partijleider Wouter Bos onder druk is gezet om akkoord te gaan met opnieuw een missie in Afghanistan. Die missie kwam er overigens niet, want in februari 2010 valt het kabinet-Balkenende IV, over Afghanistan. Op het moment dat het kabinet echter intern nog verdeeld is over een nieuwe missie, spannen ambtenaren van Buitenlandse Zaken en Algemene Zaken hoge Amerikanen voor hun karretje om de vice-premier te bewerken. Of zij Wouter Bos - als minister van Financiën dan druk bezig de bankencrisis het hoofd te bieden - duidelijk willen maken dat de Nederlandse rol in de G20, het belangrijke internationale forum over het financiële systeem, zonder een bijdrage aan Afghanistan zou zijn uitgespeeld.
Dat een klein land als Nederland bij de top van de G20 slechts mocht aanschuiven vanwege Afghanistan, dat wist iedereen toen ook al. Daar hebben we WikiLeaks niet voor nodig. Maar het beeld dat oprijst uit de combinatie van de opmerking van PVDA-Kamerlid Van Dam en de ambtsberichten van de Amerikaanse ambassade die via WikiLeaks naar buiten zijn gekomen is dat ambtenaren hun eigen koers varen en de politiek het nakijken heeft. In een reactie op de Amerikaanse ambassadeberichten had PVDA-Kamerlid Ronald Plasterk het deze week over 'een hoge Nederlandse ambtenaar die samenzweert met een vreemde mogendheid tegen de eigen vice-premier’. Inderdaad is er een probleem als Nederlandse ambtenaren niet het beleid uitdragen dat de politiek uitstippelt, zeker als ze voor het doordrijven van hun zin 'een vreemde mogendheid’ inschakelen. Dan rest maar één ding: weg met die betreffende ambtenaren. Dat zou een schone taak zijn voor de zichzelf zo graag krachtdadig noemende VVD'ers en CDA'ers die nu deze ministeries bemannen.
Maar wie zegt dat het zo is gegaan? Zou het niet zo kunnen zijn dat de verantwoordelijke ministers op de betreffende ministeries, niet toevallig geen PVDA'ers, intern uitgedragen hebben dat alles op alles moest worden gezet om de militaire missie verlengd te krijgen en, een paar jaar later opnieuw, om een nieuwe, politietrainingsmissie door de Tweede Kamer te krijgen?
Van CDA'er Maxime Verhagen bijvoorbeeld, in het vorige kabinet minister van Buitenlandse Zaken, is altijd duidelijk geweest dat hij daar voorstander van is. Ook zonder rechtstreekse opdrachten gaan zijn ambtenaren dan aan de slag en dat weet een doorgewinterd minister als Verhagen. Als het woord samenzwering van toepassing is, dan is dat een samenzwering van een CDA-minister tegen een PVDA-coalitiegenoot.
Dat de Amerikaanse ambtsberichten juist nu door WikiLeaks naar buiten worden gebracht, is geen toeval, want wederom moet de Nederlandse politiek beslissen over een missie in Afghanistan, een politietrainingsmissie die gepaard gaat met het eveneens uitzenden van militairen, ter beveiliging van de Nederlandse trainers.
Of die missie er komt, hangt deze keer af van oppositiepartijen D66, GroenLinks en ChristenUnie. Gedoogpartner PVV is tegen en ook de oppositiepartijen PVDA en SP zullen niet instemmen. Nu is het vooral GroenLinks dat worstelt. Een stem van de GroenLinks-fractie vóór de missie zou wel eens een diepe vore kunnen trekken binnen de partij, want die telt veel tegenstanders. Een fijne start voor de nieuwe partijleider, Jolande Sap.
Maar als de GroenLinks-fractie toch tegenstemt, wat betekent dat? Dan zal premier Mark Rutte zeggen dat dit nu eenmaal het risico is dat kleeft aan een minderheidskabinet. Aan de Navo-partners in het buitenland kan hij bovendien laten zien dat het niet aan zijn kabinet heeft gelegen. En om zijn nederlaag in een ander daglicht te stellen zal hij benadrukken dat het kabinet deze moeilijke beslissing heeft aangedurfd kort voor de belangrijke verkiezingen van begin maart waarmee uiteindelijk de Eerste Kamer wordt samengesteld. Dat zullen VVD en CDA zelfs gebruiken in de verkiezingsstrijd. Maar nog meer als de Kamer wél instemt. Want dan hebben ze de oppositie weten te verdelen en aan de buitenwereld laten zien dat ze niet altijd aan de leiband van de PVV lopen.