televisie

Diepbeminde vader

Charlotte Mutsaers

Schrik wanneer onverwacht iemand in beeld verschijnt die niet lang dood is en die je dierbaar was. Zo stond op mijn scherm plots Anthony Mertens op, bij een diner in een Oostends restaurant, ter ere van Charlotte Mutsaers bij verschijning van Zeepijn. Mutsaers, zei hij, schrijft over ‘een andere wereld, waarover wij niet kunnen spreken; een woordloze wereld die wij allemaal goed kennen en waarin wij heel dicht bij de dieren en de dingen staan’. De camera toonde de schrijfster, aandachtig, zoniet kritisch, luisterend. Loze lof lijkt aan haar niet besteed. Wie haar toespreekt moet van goeden huize komen. De beelden komen voor in De wereld van Charlotte Mutsaers, documentaire van Suzanne Raes. Die was er daar in 1999 nog niet bij: haar film is dan ook een collage van eigen, recente beelden, intieme privé-opnames uit huize Mutsaers en archiefmateriaal.
Dat laatste bestaat in overvloed. In 1983 verscheen Mutsaers in de allereerste Hier is Adriaan van Dis, waar ze gezamenlijk het fundament legden voor hun roem als performer. Ze was al beeldend kunstenaar en beginnend schrijver, dus zong daar een driedubbeltalent achterstevoren van haasje in groen knollenland. (Zelf ziet zij paardrijden als derde talent.) Vaak kwam ze sindsdien in de huiskamers en altijd was dat lust voor oog en oor. Geconcentreerd als bij dat diner luisterde ze naar de interviewer die in zekere zin ook examen deed en die het prompt te horen kreeg als vragen niet de juiste waren. Dat irriteerde niet, omdat die houding niet in principiële tegendraadsheid maar in hartstocht, betrokkenheid en volstrekt origineel wereldbeeld wortelde. Hanneke Groenteman vroeg haar wat haar naast schilderen tot schrijven had gebracht (antwoord: het weergeven van zaken in hun samenhang; de wereld van Rachels rokje is onschilderbaar); en daarop: 'Of schilder je nog wel eens wat?’. Mutsaers antwoordt onthutst dat ze nooit 'wel eens wat doet’.
Die totale inzet geldt zowel haar oeuvre als publieke optredens. Dat verklaart weer haar gemengde gevoelens over deze film (zie de vpro-gids) waarvan en waarin de regie bij een ander ligt. Toch vindt ze het óók een mooie film en dat lijkt me voldoende aanbeveling. Blij was ik dat ik recent Zeepijn had gelezen (voordeel van boeken boven tv - ze blijven rustig wachten en laten zich lezen of ze gisteren geschreven zijn). Daardoor kon ik Mertens’ wereld van dieren en dingen op waarde schatten. Anthony kwam van goeden huize in figuurlijke zin. Charlotte ook in letterlijke, wat een curieuze scène oplevert. Bij foto’s van het huis van grootvader ('Soestdijk was er niets bij’) beklaagt ze zich dat mensen van eenvoudige afkomst automatisch sympathie incasseren bij het ophalen van het verleden, terwijl lui als zij daar nooit eens open over kunnen praten. Ze kleineert er het succes van Kees de jongen zelfs om. Het lijkt me kleiner leed dan moeite met praten over een diepbeminde vader die 'een foute keuze maakte’. Mutsaers bewonder ik niet alleen vanwege unieke talenten maar ook vanwege haar moed het juist wel liefdevol over die vader te hebben.
Aanbevolen ook een volstrekt andersoortig portret waarin we Klaas Vos, voormalig vpro-radio-man, volgen bij zijn installatie als dominee in Ossendrecht. Uit Vreeland en het ambt ooit vertrokken vanwege botsingen met de gemeente over zijn levenswandel wordt hij nu, in tranen, geïnstalleerd. Om zich aan zijn gemeente prompt voor te stellen met: 'Ik ben een ongehuwde, dikke homoseksueel die van Ajax houdt.’ Even ontembaar als Mutsaers, die man.

Suzanne Raes, De wereld van Charlotte Mutsaers. NPS, vrijdag 2 april, Nederland 2, 22.50 uur. Raymond Bouwman, Liefde voor de Heer. Ikon, maandag 5 april, Nederland 2, 23.05 uur