David Lynch

Diepzeedeuren

Beeld: Dick Tuinder

David Lynch
Catching the Big Fish, Meditation, Consciousness, and Creativity
Penguin, New York, 181 blz., € 19,95
David Lynch, Inland Empire

Medium coverlynchk

Inland Empire, de laatste film van David Lynch, gaat over de productie van een film, mogelijk Inland Empire. Op de eerste ochtend ontmoeten de regisseur en zijn assistent (Jeremy Irons en Harry Dean Stanton) de hoofdrolspelers Nikki Grace en Devon Berk (Laura Dern en Justin Theroux) in een filmstudio in Hollywood. Ze gaan aan een lange tafel zitten, de regisseur stelt voor om de scène in te studeren waarin de man thuiskomt en zijn vrouw in verwarring aantreft. De spelers slaan hun script open, zoeken de scène op en beginnen hun dialoog. Dan gebeurt er iets vreemds. Na een paar zinnen vergeten ze het script en komen terecht in een emotionele discussie over de gevoelens die ze voor elkaar zijn gaan koesteren. Fictie mondt uit in werkelijkheid.

Op andere momenten wordt die volgorde omgedraaid. We volgen de hoofdrolspelers in hun persoonlijk leven. Maar als dat een hoogtepunt bereikt (verleiding, overspel, wraak), horen we opeens: ‘cut’, wijkt de camera terug, zien we studiodecors en blijkt het ‘privé-leven’ van begin tot eind geënsceneerd. Lynch laat fictie overlopen in werkelijkheid en weer terug. Hij doet dat met zoveel raffinement dat de toeschouwer zich afvraagt of die twee wel gescheiden kunnen worden.

Onlangs verscheen Catching the Big Fish, een prachtig boekje met bespiegelingen over film. Lynch vertelt daarin dat hij zijn acteurs nooit het script laat lezen. Repeteren laat hij ze evenmin. Hij legt zijn acteurs uit welk ‘idee’ hem voor ogen zweeft en het hele team – decorbouwers, geluidstechnici, belichtingsmensen en acteurs – werkt eendrachtig mee aan de totstandkoming van een opname die het oorspronkelijke ‘idee’ zo dicht mogelijk benadert. De scène aan het begin van Inland Empire, waarin de acteurs onder leiding van de regisseur een deel van het script doornemen, is dus geen weerspiegeling van hoe de film feitelijk in elkaar is gezet. Inland Empire is geen verfilming van het maken van Inland Empire. Integendeel. Het is een kritiek op de Hollywoodfilm met zijn studio’s, sterren, scripts, repetities en special effects. In Inland Empire zie je de filmcrew bezig met enorme filmcamera’s die rondrijden op een karretje of door de lucht bewegen op een hoogwerker. Lynch vertelt dat hij deze scènes heeft opgenomen met een kleine digitale handcamera. Hij drijft de spot met de traditionele 35mm-camera’s: ‘Het zijn dinosaurussen; ze wegen minstens drie ton.’ In de toekomst bekijken we alleen nog videofilmpjes, zegt Lynch. We laten ze rouleren op internet, downloaden ze op de iPod. De Hollywoodfilm is passé. ‘I’m through with film as a medium’, zegt Lynch. _‘For me, film is dead.’

Medium lynchfollowup 20op 20maatk

Lynch put zijn inspiratie uit meditatie. De motto’s aan het begin van de hoofdstukken zijn ontleend aan de Veda’s (Indische heilige geschriften): ‘One unbounded ocean of consciousness ever unfolding within itself’ (Upanishads). Tijdens de meditatie duikt Lynch in de oceaan van het bewustzijn. En als hij diep genoeg is afgedaald, vangt hij de ‘grote vissen’ die daar rondzwemmen. Wat is een ‘grote vis’? Lynch noemt het een ‘idee’, maar dat is een beetje misleidend, omdat je bij ‘idee’ denkt aan een redenering. En dat is het nu juist niet. Een idee, zo blijkt uit de schaarse voorbeelden, is een soort oerbeeld (een ‘glanzende kiemcel’ zou Vestdijk zeggen). Zo is Blue Velvet ontstaan uit het oerbeeld van rode lippen, een pas gemaaid grasveld en het liedje Blue Velvet in de versie van Bobby Vinton; Twin Peaks uit het beeld van een Rode Kamer en iemand die in omgekeerde volgorde praat. Meer nog dan beeld en geluid is stemming bepalend voor het ‘idee’. De hele kunst bij het maken van een film, zegt Lynch, is trouw te blijven aan deze stemming. Proberen om met de juiste acteurs, de juiste belichting, de juiste attributen deze stemming te benaderen.

De opnames voor Lynch’ eerste film, Eraserhead, duurden vijf jaar. Lynch kon geen samenhang ontdekken in de beelden die hij vastlegde. Op zeker moment stuitte hij, lezend in de bijbel, op een vers dat hem in één klap de samenhang onthulde: ‘Then I saw the thing as a whole. It fulfilled this vision for me, 100 percent.’ Welk vers was dat? Lynch verklapt het niet: ‘I don’t think I’ll ever say what that sentence was.’ Voor Blue Velvet schreef hij vier scripts. Hij wist niet wat hij ermee aan moest. Midden in een vergadering schoot hem de droom te binnen van de nacht daarvoor. ‘And there it was. There were three little elements that solved those problems.’ Wat waren die ‘drie elementjes’? Opnieuw laat Lynch niets los. Typisch Lynch om een geheim te suggereren en de oplossing verborgen te houden. Dat is ergerlijk, maar ook prikkelend, en een voorwaarde om het mysterie intact te houden.

Lynch schrijft zijn artistieke succes voor een belangrijk deel toe aan transcendente meditatie. Hij mediteert al 33 jaar twee maal per dag, elke dag. Aan deze meditatie ontleent hij energie en inspiratie. Lynch vergelijkt transcenderen met in slaap vallen. Je ‘valt’ naar een ander bewustzijnsniveau. Ik denk dat transcendente meditatie Lynch niet alleen helpt om ‘ideeën’ te vinden die als diepzeevissen in de onderste lagen van zijn onbewuste rondzwemmen. Ik vermoed dat de invloed van transcendente meditatie veel verder reikt en een sleutel vormt voor de ingewikkelde thematiek en opbouw van zijn films.

Inland Empire bestaat uit talloze sequenties waarin mensen zich van de ene ruimte (een kamer, een huis, een gebouw) naar een andere begeven. De grens tussen beide ruimtes is beladen met angst en spanning. Alle aandacht is gericht op deuren. Ze vormen het centrale motief in Inland Empire (en in andere films van Lynch). Deuren zijn magische wanden. Ze geven toegang tot een ruimte die zich in een andere tijd bevindt (de jaren vijftig), of op een ander continent (Polen), of in een volstrekt vreemd milieu (onderwereld, hel). De reden waarom de personages geobsedeerd zijn door deze deuren, hekken en wanden, is dat de ruimte aan de andere kant verbeeldingen zijn van hun dromen, angsten en verlangens. De ruimtes die ze binnenstappen zijn andere bewustzijnstoestanden van henzelf, hun dubbelgangers, geestverwanten of vroegere incarnaties. Vandaar dat de deuren angst inboezemen en tegelijkertijd onweerstaanbaar aantrekken. Ik denk dat het openen van deuren en het betreden van de onbekende ruimtes daarachter Lynch zo buitensporig fascineert omdat het de ervaring symboliseert die in zijn eigen leven centraal staat, namelijk meditatie en transcendentie. Want wat zijn de ‘vervoerings’-ervaringen in zijn films anders dan duizend variaties op de ervaring die Lynch elke dag vervoert naar de diepzee van het onbewuste?