Dillebearnaisesaus

Het moeilijke van maatschappelijk engagement in literatuur zoeken, is dat literatuur een redelijk traag medium is, dat wil zeggen: je doet er een paar jaar over om een roman te schrijven, de actualiteit waarin je begon kan antieke geschiedenis zijn tegen de tijd dat je klaar bent.

Alleen soms, als het nieuws een boomerang is die er een paar jaar over doet om weer terug te keren, kun je als schrijver ineens met de publicatie van je roman weer in de urgentie vallen waarin je ooit begon.

En zelfs dan kun je je afvragen of dat geluk is of pech. Jeroen Theunissen kon niet weten dat in de week dat zijn nieuwe roman Onschuld van de drukker kwam, het nieuws gedomineerd werd door beelden die nu al iconisch zijn in al hun gruwelijkheid: een man op zijn knieën in een oranje jumpsuit, een gemaskerde psychopaat ernaast met een mes in zijn handen. Sinds de filmpjes van de laatste momenten van Steven Sotloff en James Foley uitlekten en op het journaal werden vertoond, zitten ze in ons hoofd.

Precies in deze context opent Onschuld. Een jonge oorlogsjournalist wordt in Syrië door jihadisten ontvoerd, hij wordt gemarteld, ze bedreigen hem, maar uiteindelijk ontsnapt hij. De samenkomst van de roman en de werkelijkheid heeft het vervreemdende effect dat wat al maanden, misschien jaren in Theunissens hoofd zat ook al enige tijd onze verbeelding is. Bij het lezen van Onschuld toets je, bewust of onbewust, of wat de schrijver verzonnen heeft net zo intens is als wat jij zelf had verzonnen. Waar de actualiteit ooit misschien zijn inspiratiebron was, is het nu zijn concurrent geworden.

Althans, zo beleefde ik het. Theunissen schrijft: ‘In het begin werd ik zeer slecht behandeld. Ik moest minder worden dan een mens. Ze wilden mij laten bekennen dat ik een cia-agent was, en dus kreeg ik stokslagen onder mijn voeten; ik kon hierna twee dagen amper lopen.’

Medium jeroen theunissen 2 2012 a4  c  koen broos

In een alinea als deze lopen een aantal vertelstijlen door elkaar heen, ‘Zeer slecht behandeld’ klinkt direct als een raar eufemisme, wat misschien past bij iemand die zo’n intense herinnering navertelt en tegelijk die intensiteit op afstand wil houden; ‘Ik moest minder worden dan eens mens’ klinkt meer psychologisch onderzoekend, maar het daarop volgende voorbeeld van de stokslagen met de mededeling dat hij twee dagen amper kon lopen is dan weer banaal. Het hoofdstuk van de gevangenschap is maar kort, maar het is een ontoereikende binnenkomer. Hij vertelt te veel en te kabbelend over zijn gevangenschap om je te doen denken dat hij getraumatiseerd is en iets onderdrukt, en hij vertelt juist te weinig beeldend om het spannend te maken, om een origineel beeld op je netvlies te brengen dat je er niet vanaf krijgt.

‘Je mouw hangt in m’n saus, muts’ zou er logischer uit komen

Misschien maak ik wel te veel van het openingshoofdstuk, maar dat is nu eenmaal de pech van literatuur die bedoeld of onbedoeld aan de urgente actualiteit aanhaakt. Onschuld gaat zeker niet alleen over de gevangenschap van fotograaf Manuel; het gaat vooral over wat er gebeurd is tijdens zijn gevangenschap. Zijn vader, een bekend psychiater met wie hij al jaren is gebrouilleerd, is met een tv-crew op zoek gegaan naar hem, tevergeefs, en is daarna bij een bergwandeling overleden. Manuel erft zijn huis, en gaat zich verdiepen in de vraag hoe zijn vader is geworden wie hij was, en waarom hij hem altijd toch zo haatte. ‘Ik vertel het verhaal van mijn vader omdat het mijn verhaal is. In de reconstructie van zijn laatste weken, hoe die waren of in ieder geval geweest kunnen zijn, ben ik op zoek naar mezelf.’

Een stilist is Theunissen, dit jaar nog op de shortlist van de Libris, niet te noemen. Zijn taal is dagelijks, en soms wat onhandig. ‘Mama nam mijn handen vast, haar ogen werden vochtig terwijl ze herhaalde hoe gelukkig ze was mij te zien. “Voorzichtig”, zei ik, “je linkermouw hangt in mijn dillebearnaisesaus.”’ Dat ‘haar ogen werden vochtig’ is wat saai, ongeïnspireerd geformuleerd, terwijl geen mens ‘linkermouw’ en ‘dillebearnaisesaus’ zou zeggen. ‘Je mouw hangt in m’n saus, muts’ zou er logischer uit komen.

Maar dat neemt niet weg dat Theunissens grootste kracht vaart is. Het verhaal hapert zelden, België, Spanje, Syrië, we vliegen heen en weer, van tv-studio’s naar rotswanden in de Pyreneeën. Elke roman over een zoon die zijn vader haat eindigt ermee dat de zoon beseft dat hij meer op hem lijkt dan hij zou willen; Onschuld is geen uitzondering.


Medium onschuld

Jeroen Theunissen: Onschuld_. De Bezige Bij, 240 blz, € 19,99_


Beeld: Een stillist is Jeroen Theunissen, dit jaar nog op de shortlist van de Libris, niet te noemen (Koen Broos).