Hoofdcommentaar: Europa

Diner van de waarheid

«C'est magnifique, mais ce n'est pas la guerre», luidde het commentaar van maarschalk Canrobert op de charge van de Britse Lichte Cavalerie bij Balaclava. Met een kleine aanpassing zou je hetzelfde kunnen zeggen over de confrontatie tussen grote en kleine lidstaten die zich aftekent binnen de Europese Unie. Zo'n openlijke botsing is verhelderend omdat de machtsstrijd tussen de lidstaten weer eens duidelijk aan het licht komt, maar de gedachte dat vijftien steen rijke landen tot weinig meer in staat zijn dan ordinaire kuiperijen staat wel heel ver af van het zogenaamde Europese ideaal.

De uitbreiding van de EU met Hongarije en Polen en op termijn met Roemenië, Bulgarije, Malta en Litouwen is de belangrijkste uitdaging van de komende jaren. De verhouding tussen nettobetalers en -verdieners zal drastisch verschuiven. Nu zijn Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en Nederland de voornaamste betalers, de meeste andere lidstaten profiteren van de financiële overdrachten binnen de Unie. Door de uitbreiding van het verdragsgebied zal een aantal verdieners veranderen in betalers. Welvaartsdeling met de minder fortuinlijke nieuwkomers komt neer op welvaartsdaling. Dit voor uitzicht was voor sommige oudere lidstaten al een reden om de toetreding van Griekenland, Spanje en Portugal te vertragen. De uitbreiding naar het oosten dreigt te ontaarden in een zero-sum game waarin de welvarende lidstaten hun belangen des te hardnekkiger zullen verdedigen.

Als de nieuwkomers ook nog eens allemaal hun vertegenwoordigers krijgen in de Europese Commissie en de ministerraden wordt de Unie wellicht onbe stuur baar. De vijf grote landen (Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Italië en Spanje) vrezen in de ministerraad te worden overvleugeld door een meerderheid van kleine staten. Indien het huidige systeem van «gewogen» stemmen wordt toegepast, is dat inderdaad mogelijk. De stemweging is nu van dien aard dat Luxemburg met zijn vierhonderdduizend inwoners twee stemmen heeft en Duitsland met 85 miljoen inwoners slechts tien. Als de EU in de toekomst 25 of dertig lidstaten telt, zouden de kleine landen een beslissing kunnen forceren tegen de wil van de grote, die gezamenlijk driekwart van de Europese bevolking vertegenwoordigen. Een uitbreiding van de Europese Commissie van 15 naar 25 of 30 leden dreigt ook onwerkbaar te worden.

De grote lidstaten eisen nu dat hun inwonertal wordt gehonoreerd, en wel op zodanige wijze dat zij voortaan de dienst uitmaken in de ministerraden. Onder leiding van Frankrijk, altijd al tuk op een Europese stelselhervorming naar Jacobijns-centralistisch model, trachten ze de kleintjes hun aandeel in de familie-BV afhandig te maken. De ingedommelde badplaats Biarritz was afgelopen weekeinde het toneel van een intrige die wijlen Havank zonder moeite had kunnen verwerken tot een nieuw deeltje met de titel Alles of niets in Biarritz. De gedachtewisseling tijdens het diner was «zeer stevig, zeer geanimeerd en nu en dan hartstochtelijk», aldus de Luxemburgse premier Juncker. Zijn Zweedse ambtgenoot Persson noemde de discussie «stevig en hard». Kortom, het scheelde weinig of de heren trokken elkaar over de tafel.

Jacques Chirac eiste dat het aantal Europese commissarissen werd beperkt en dat het stemgewicht van de lidstaten moest worden aangepast. Landen die zich tegen deze stroomlijning verzetten, «brachten de uitbreiding van de Unie in gevaar». De kleine landen protesteerden heftig en de Finse premier Lipponen riep dat hij niet van zins was zich te laten «chanteren». Zelfs de flegmatieke Wim Kok gaf na afloop toe dat de tegenstelling tussen groot en klein niet langer viel te ontkennen.

Mocht de Franse aanleg mislukken, zodat de voorziene bestuurshervorming niet doorgaat en de Europese top in Nice begin december in het water valt, dan beschikken de grote landen over een tweede troef. Ze zijn het in Biarritz eens geworden over de schepping van een Europese «kopgroep» of «pioniersgroep» van rijke landen die nauw gaan samenwerken. Door de euro niet verplicht te stellen binnen zo'n kopgroep hebben de Fransen ook de Britten voor dit idee gewonnen. Zo wordt de welvaart van de rijkste lidstaten alsnog veiliggesteld. C'est magnifique, mais ce n'est pas l'Europe.