Film - Werner Herzog, de waarheid en het sublieme

Dingen die dromen

Werner Herzogs nieuwe film Lo and Behold: Reveries of a Connected World gaat over de rol van het internet in de menselijke evolutie. En over de vraag of verbonden zijn een hemel of juist een hel is.

Medium lo and behold 64000011 st 1 s high 1

‘Wanneer het internet uit wordt gezet, stort de beschaving in.’ Dat zegt de Amerikaan Lawrence Krauss, een van de ongeveer tien wetenschappers die Werner Herzog interviewt in Lo and Behold: Reveries of a Connected World, zijn nieuwe documentaire over de rol van het internet in de evolutie van de mens. Krauss, kosmoloog, natuurkundige en vooral bekend als auteur van het bijzonder aardige boek The Physics of Star Trek (1995), is voorstander van de popularisering van de wetenschap, en zijn aanwezigheid in Herzogs film is illustratief voor de wijze waarop de regisseur doelbewust ernst en humor en feit en speculatie met elkaar vermengt.

Hierin gaat de regisseur ver. Hij verdeelt zijn film in tien hoofdstukken met titels als The Glory of the Net, The Dark Side en The Future. Deze structuur weerspiegelt een afwisselende toon die vooral ook een reflectie van Herzogs stijl is. Zijn oeuvre vormt een wild universum waarin filosofie en waanzin even gemakkelijk met elkaar fuseren als grappen en horror. In Lo and Behold laveert Herzog tussen verwondering over wat het tijdperk van elektronische communicatie en virtualiteit heeft voortgebracht en afgrijzen over de uitwassen ervan.

Deze onstuimige benadering is een belangrijk punt: Herzog is behept met een gevoel voor het sublieme, een concept dat hij bij gelegenheid definieerde door middel van een citaat van de Franse filosoof Blaise Pascal: ‘De vernietiging van het universum zal net zoals de schepping ervan een grandioze pracht hebben.’ Daaraan voegde Herzog toe dat het citaat niet van Pascal is, maar van hemzelf, maar dat Pascal dat gezegd had kunnen of moeten hebben. Herzog: ‘Slechts in deze staat van sublimiteit (Erhabenheit) wordt een dieper niveau mogelijk, een soort waarheid dat de vijand van de naakte waarheid is. Ik noem dat: de extatische waarheid.’

Lo and Behold gaat over het internet, maar Herzogs weidse blik strekt zoals in al zijn films ver, hier zelfs tot bij de zon, zodat de kijker onwillekeurig de sfeer van sciencefiction betreedt. Op de maat van Wagners Das Rheingold illustreert Herzog bijvoorbeeld hoe een zonnevlam eruit zou kunnen zien. Zo’n zeldzame solaire uitbarsting zal desastreuze gevolgen voor het leven op aarde hebben, zeker wanneer ze groter is dan in het geval van het ‘Carrington-event’ van 1 september 1859. Op die dag stuurde een zonnevlam een enorme plasmawolk naar de aarde. Toen de elektrisch geladen deeltjes van de wolk het magnetische veld van de aarde bereikten, vielen alle telegraafsystemen in Europa en Noord-Amerika uit. Poollichten werden bij de evenaar opgemerkt; telegrafisten kregen elektrische schokken; papier dat ze gebruikten voor het opschrijven van boodschappen vloog in brand. Een herhaling van het Carrington-event blijkt een reële mogelijkheid, vertellen Krauss en andere wetenschappers in Lo and Behold. Ze zijn somber over de gevolgen van zo’n incident voor de moderne wereld. Krauss: ‘Mensen zullen er niet toe in staat zijn zich te herinneren hoe ze ooit hebben geleefd.’

Medium lo and behold 64000011 st 4 s high 1

In dit doemscenario staat het ‘internet der dingen’ centraal, een netwerk van slimme machines die niet alleen met ons, maar vooral ook met elkaar communiceren. En daar wringt de schoen. Eerder dit jaar gebruikte Ian Steadman van The New Statesman een mooi voorbeeld om de absurditeit van het internet der dingen in kapitalistische maatschappijen te illustreren: in de roman Ubik (1969) van de sciencefictionschrijver Philip K. Dick krijgt de held, Joe Chip, geen toegang tot zijn appartement. De voordeur vraagt namelijk entreegeld van vijf cent. Wanneer Joe met de deur in discussie gaat – ‘Ik hoef je niet te betalen!’ – antwoordt de deur door erop te wijzen dat het betalen van vijf cent is vastgelegd in het koopcontract. Joe weigert en begint de deur los te schroeven. Waarop de deur zegt: ‘I’ll sue you!’

Joe Chip zou er geen probleem mee hebben als een zonnevlam zo’n pratende deur het zwijgen zou opleggen. Immers, het ‘internet der dingen’ zal dan zijn houvast op het menselijk leven kwijt zijn. Want geen elektriciteit. Geen smart tv’s meer die ons kijkgedrag waarnemen en doorgeven aan het net; geen zelfbesturende auto’s; geen gsm’s die met elkaar communiceren; geen Netflix dat onze kijkbegeertes berekent en manipuleert; geen ijskast die bestellingen namens ons doorgeeft aan de supermarkt, en zeker geen pratende deuren.

Chips visionaire schepper is als een geest aanwezig in Lo and Behold, vooral op het moment dat Herzog de schitterende vraagt stelt: ‘Droomt het internet over zichzelf?’ – en Krauss in zijn antwoord verwijst naar Do Androids Dream of Electric Sheep?, pkd’s roman uit 1968 waarin robots een bewustzijn hebben, en zegt: ‘Misschien is het wereldwijde web de manifestatie van het internet dat over zichzelf droomt.’

Het lijkt net alsof de robot je zo de hersens kan inslaan

Deze situatie is een direct gevolg van willekeur in het proces dat heeft geleid tot de geboorte van het net op 29 oktober 1969. Op die dag stuurde een programmeur een boodschap vanuit een computer op de Universiteit van California naar een andere computer in San Francisco. De twee computers vormden arpanet, de voorloper van het huidige internet. In Herzogs film vertelt dr. Leonard Kleinrock, een wetenschapper die er op een haar na uitziet als een maniakale figuur uit een David Lynch-film, over hoe het destijds ging. Bij het intypen van de letter ‘g’ crashte een van de arpanet-computers namelijk, zodat het woord ‘login’ veranderde in ‘lo’. Niettemin, de apparaten communiceerden met elkaar en het internet was een feit. Een wonder was geschied. Dr. Kleinrock kan er niet over uit terwijl hij aan Herzog de ruimte laat zien waar het allemaal gebeurde. ‘Dit is een heilige plaats… vol schoonheid… een heerlijke geur… net als toen Columbus voor het eerst land zag.’ Herzog laat de wetenschapper gaan, sterker, hij gaat mee in zijn hysterie, en hij trekt ons mee totdat ook wij hijgend zeggen: ‘Lo and behold! Kijk en zie hoe schitterend dit allemaal is!’

Medium lo and behold 64000011 st 3 s high 1

Dit is typisch Herzog: in zijn films, bijvoorbeeld in Fitzcarraldo (1982) waarin een opera wordt opgevoerd in een regenwoud, zoekt hij het sublieme op. Het ervaren van een onbevattelijke schoonheid onderbouwt iedere scène in Lo and Behold, vooral die tegen het einde van de film waarin wetenschappers de werking van robots illustreren. Een robot met ledematen die eruitzien als die van een mens, maar die gemaakt zijn van wit, glimmend metaal, beweegt staccato (muziek: Wagner). Geweld is impliciet aanwezig; ieder moment kan het misgaan. De robot kan een glas wijn inschenken, maar het lijkt net alsof hij/zij/het je ook zo de hersens kan inslaan. Alles lijkt geprogrammeerd, onder controle, maar elders in de film verwoordt een wetenschapper die een online game over het vouwen van moleculen heeft ontworpen, de vreemde spanning die het onbekende met zich meedraagt: ‘Het is de natuur die bepaalt wie het spel wint of verliest.’

De verrukking van verbonden zijn — dat is wat Lo and Behold onthult. Hoe de film dat doet, heeft Herzog eerder uitgelegd in een voordracht naar aanleiding van de brandende olievelden van Koeweit tijdens de eerste Irakoorlog. De extatische waarheid is een daad van openbaring, aldus Herzog, vergelijkbaar met het idee van ‘denken door taal’ van de oude Grieken. Zo ook in cinema: je plaatst een object ‘in het licht’ (voor de camera), waarna een nog niet zichtbaar beeld zich manifesteert. Dat gebeurt pas wanneer je het beeld op fysieke film vastlegt. Door de ontwikkelde film op een scherm te projecteren, zegt Herzog, openbaart de waarheid zich aan ons.

Dat het sublieme – de waarheid – afgrijselijk kan zijn, blijkt in Herzogs interview met het gezin Catsouras. De vader schetst de inmiddels bekende gebeurtenissen rond zijn achttienjarige dochter Nikki die in 2006 bij een auto-ongeluk overleed, waarna foto’s van haar verminkte lichaam op internet werden gepubliceerd. Dat niet alleen: vlak daarna kreeg hij mails met gephotoshopte afbeeldingen van zijn dochter met de tekst: ‘Wohoo, Daddy, I’m still alive!’

Herzog filmt het interview met een statische camera. Close-ups van de ouders worden afgewisseld met wijde shots waarin zij samen met hun drie dochters uitdrukkingsloos in de lens kijken, zodat de blik wordt omgedraaid en zij nu naar ons kijken, burgers van het internetuniversum. Dan zegt de moeder: ‘De geest van de antichrist is aanwezig in iedereen op aarde die op het internet zit.’ Het zou goed kunnen dat juist dit moment voor Herzog er een van ‘extatische waarheid’ is. Want de pijn van de moeder die haar dochter kwijtraakte en daarna moest ervaren hoe online-anonimiteit tot wreedheid en ontmenselijking kan leiden, is voelbaar in deze scène.

Een hel kan het leven in de connected world zijn, te meer voor een groep mensen in Herzogs film die allergisch zijn voor gsm-stralen. Daarom hebben ze zich teruggetrokken in een bosachtig gebied in West Virginia waar een krachtige radiotelescoop staat. Zendmasten zijn er verboden, omdat die de werking van de telescoop beïnvloeden. Huilend vertellen de inwoners dat ze hier tussen de bomen voor het eerst zonder pijn zijn. Maar of Herzog hiermee wil zeggen dat we allemaal massaal offline moeten gaan, nee. De ‘grandioze pracht’ (Pascal/Herzog) van technologische wonderen is te groot, niet in de laatste plaats die van een robotvoetbalteam met ‘spelers’ die waarachtig helemaal zélf dribbelen, passen en scoren. Er is zelfs al een Lionel Messi: ‘We love Robot Eight!’ zegt een man in een witte jas glunderend.

Ja, zaligmakend is de online staat van zijn, zegt Herzog. Maar dan neemt hij ons weer mee naar West Virginia waar de mensen ’s avonds samenkomen onder de sterren. Ze zijn gekoppeld aan elkaar, ze vormen een netwerk. Ze brengen hun banjo’s en gitaren mee en ze maken muziek en ze zingen. Het nummer is Salty Dog Blues, een folksong van een eeuw geleden over een jager die in de wildernis hunkert naar zijn liefje.


Te zien vanaf 15 september

Beeld: Lo and Behold onthult de verrukking van verbonden zijn ( Periscoop film)