Hoogleraar geschiedenis van bestuur en politiek, Rijksuniversiteit Groningen

Dirk Jan Wolffram

Wat is de meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment?

De meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment is de onmogelijkheid om tot effectieve maatregelen te komen voor de grote problemen die ons bestaan binnenkort gaan bedreigen. We zitten momenteel met de samengestelde problematiek van de uitputting van fossiele brandstoffen, ongebreidelde voedselconsumptie en een complex van ecologische problemen (opwarming - al dan niet veroorzaakt door de mens, vernietiging van flora en fauna, vervuiling van atmosfeer en oceanen etc.). Deze problematiek is paradoxaal genoeg geen probleem, want in alle opzichten technisch oplosbaar. Dat iets technisch oplosbaar is, wil nog niet zeggen dat die oplossing ook wordt toegepast. Op het moment ontbreekt het aan ‘politieke wil’ om tot effectief beleid te komen. Een parallel met de situatie in het laatste kwart van de negentiende eeuw dringt zich op. Ook toen was sprake van een aantal vervlochten maatschappelijke problemen die om een min of meer geïntegreerde oplossing vroegen. Het ging om de bescherming van de arbeider, verbetering van het stedelijk leefmilieu en politieke emancipatie. Oplossingen werden gevonden langs de lijn van staatsinterventie (sociale verzekeringswetten, aanleg infrastructuur en nutsvoorzieningen, uitbreiding kiesrecht en onderwijs), maar pas nadat zowel urgentie als samenhang van de problematiek was onderkend. Oplossingen werden bovendien geformuleerd op het niveau van de natiestaat en lager (municipalisme), wat de besluitvorming vereenvoudigde.

Niet alleen politieke wil is nodig, maar ook een omslag in het denken over burgerlijke verantwoordelijkheid. Belangrijkste knelpunt is echter dat het politieke leiders in Nederland en elders aan ontbreekt aan een legitimiteits-basis om effectieve maatregelen door te voeren. Bestuurders en politici krijgen eenvoudigweg geen mandaat voor effectief beleid.

Vanuit mijn vakgebied - de geschiedschrijving - zijn daarvoor meerdere oorzaken aan te wijzen:

  1. De overwinning van het vrijheidsdenken en het wantrouwen tegen de staat. Zie bijvoorbeeld de tegenwind in de VS tegen het toch bepaald niet revolutionaire beleid van Obama.

  2. De teloorgang van ideologische bevlogenheid. Grote woorden worden sinds 1989, maar eigenlijk al vanaf de destalinisatie gewantrouwd. Geloof in technische vorouitgang levert vooralsnog geen nieuw politiek-ideologisch paradigma op.

  3. De individualisering van burgerschap. Collectieve belangen zijn uit, alle beleid dient gemaakt te worden vanuit de individuele beleving en de persoonlijke portemonnee van de kiezer.

Wat is het meest onderschatte probleem in Nederland?

Het wegvallen van maatschappelijke samenhang. De gelaakte verzuiling bracht improductieve verdeeldheid met zich mee, maar gaf ook instrumenten tot integratie in de maatschappij. Deze instrumenten (netwerken, organisaties, affiliaties, loyaliteiten) zijn weggevallen of gefragmenteerd. Momenteel staat dat met name een vlotte integratie van met name sociaal zwakkere immigranten in de weg, maar dat probleem wordt wat overschat doordat deelproblemen als overlast in de publieke ruimte worden opgeblazen en eenzijdig aan bepaalde groepen van oorsprong niet-Nederlandse jongeren worden toegeschreven. Wat wel ernstig is, is dat door het wegvallen van sociale verbanden in de toekomst niet alleen sociaal-zwakkeren het moeilijk blijven houden, maar bijvoorbeeld ook bejaarden steeds slechter aansluiting zullen kunnen houden met de maatschappij.

Wat is het meest overschatte probleem in Nederland?

De crisis in het betaalde voetbal.


Bekijk ook de pagina van Dirk Jan Wolffram bij de Rijksuniversiteit Groningen