H.J.A. Hofland

Dit gammele bestel

Uit het geschreven portret (door Bram de Graaf, Nieuwe Revu, 20/27 november) komt Volkert van der G. te voorschijn als een radicaal die in zijn eigen club als extreem werd beschouwd. In zijn bekentenis, althans, wat daarvan in de krant heeft gestaan, verschijnt hij als iemand die «de kwetsbare groepen in de samenleving» wilde redden. Dat zijn belangwekkende inlichtingen, maar ze verklaren niet wat er in zijn hersens gebeurde op het ogenblik dat hij de trekker overhaalde.

Er is een ongeteld aantal extreme radicalen van alle richtingen, onder wie er zijn die een kwetsbare groep willen redden. Over het aantal mensen dat met moordplannen rondloopt, durf ik geen uitspraak te doen. In laatste aanleg gaat het om de combinatie van het besluit en de daad zelf, het ondeelbare ogenblik van de uitvoering.

Als Volkert in de bosjes was blijven zitten, pistool in de vuist, maar niet de fatale beweging met zijn vinger had gemaakt, hadden we nooit van hem gehoord. Dat is een waarheid als een koe, zult u zeggen. Nee, er zijn mensen die beweren dat hij geestelijk gezelschap had van «demonisatoren». Ze zeggen het niet zo duidelijk maar ze wekken in ieder geval de indruk dat er een gedeelde verantwoordelijkheid is; dat er een collectieve schuld aan de moord moet worden verbonden. Het zal interessant zijn om te zien of de verdediging van die zienswijze gebruik maakt, en zo ja, wie daarin dan een politieke voorzet zal zien.

Lang geleden gold in Nederland het beginsel van het sub judice. Wat nog onder de rechter was, diende, voorzover het ging om schuld of onschuld van de verdachte, niet in het openbaar te worden besproken. De verdachte kwam uitsluitend met zijn initialen in de krant en zeker niet met zijn portret. Dit alles omdat volgens onze rechtspraak de verdachte onschuldig is tot het tegendeel is bewezen. Die tijd is voorbij en komt niet meer terug. In zaken waarbij «de emoties hoog oplaaien» ontstaat parallel aan het eigenlijke proces een soort volksgericht. Mensen die ten onrechte werden verdacht en naar behoren vrijgesproken, kunnen erover meepraten.

Deze moord is een politieke moord. En dankzij Nawijn is het parallelle proces al begonnen voor het eigenlijke, met hemzelf, minister Nawijn ad interim, tevens lijsttrekker van de LPF in de rol van het Openbaar Ministerie of van rechter. Helemaal duidelijk wordt dat nooit in een volksgericht. In elk geval liepen bij hem, in het inmiddels fameuze vraaggesprek met Frenk van der Linden, vier functies door elkaar.

De doodstraf in Nederland hersteld, en dan, wie weet, met terugwerkende kracht tegen Van der G. geëist, aangenomen en voltrokken. Ja, daarover is natuurlijk grote verontwaardiging ontstaan. De Robespierre van de LPF trok zijn woorden in. Maar of hij werkelijk geschrokken is, of eigenlijk lang niet ontevreden? Hij heeft meer publiciteit gekregen dan welke andere lijsttrekker ook, en in Nederland schommelt het percentage voorstanders rond de veertig procent. Dat is bij elkaar heel wat meer dan de 1,6 miljoen van de vorige verkiezingen en daar gaat het om. Misschien had Nawijn wat later, zo halverwege de campagne, met zijn idee moeten komen. Maar hij kan zijn mening altijd weer herzien.

In verder afgelegen streken staan wij bekend als halvegaren. Dat zijn niet mijn woorden maar die van mr. G.B.J. Hiltermann, geschreven in een tijd waarin het door andere oorzaken hier even wild toeging als nu. Het was in 1956 toen het bestel zich geen raad wist met de gezondheidsbidster-pacifiste ten paleize. Na een jaar of wat, waarin de zittende machten met toenemende vergeefsheid hadden geprobeerd hun eigen angsten en de waarheid in halve waarheden te verstoppen, ging het land bijna van de ene op de andere dag weer over tot de orde van de dag. Zou het gehavend bestel van nu zich op vergelijkbare manier kunnen bevrijden uit de misère die het over zichzelf heeft afgeroepen?

Tot zichtbare opluchting van de gevestigde orde is daar plotseling het nieuwe Oostenrijkse model. De fpö van Jörg Haider, drie jaar geleden beschouwd als de potentiële staatsvijand nummer 1 van heel Europa, is via allerlei ruzies en schandaaltjes bezig zichzelf op te heffen. Wordt langzamerhand geabsorbeerd door gewoon rechts, als een wild vliegje door een vlees etende plant. Kijk eens wat er hier gebeurt! De leefbaren van alle soorten vliegen zichzelf dood, en voor de verweesde kiezer staan VVD en CDA elkaar met open armen te verdringen. Is de verschijning van Emile R. niet het zekerste teken dat God het goed meent met ons bestel? En hebben we intussen van die instantrevoluties niet heel veel geleerd?

Wie weet. Give them rope. Ik ben altijd van mening geweest dat het een kwestie van tijd zou zijn eer de nieuwe revolutionairen zichzelf hadden opgegeten. In dit opzicht ben ik het eens met Pim Fortuyn, die in de laatste dagen van zijn leven heeft gezien welke geesten hij had wakker gemaakt; welke eigenaardige types zich in zijn gevolg hadden geschaard (en dit ook zijn beste vrienden heeft laten weten). Nog een paar Ratelbanden en we gaan weer over tot de orde van de dag, net als in Oostenrijk.

Is dat zo? We hebben er geen idee van. Onderschat de onderliggende continuïteit, de traagheid van de maatschappij nooit. Maar er zijn een paar andere factoren werkzaam. Misschien staat er een oorlog voor de deur die het nu nog kalmerende vooruitzicht op de algemene rust zeer zal verstoren. We hebben de sluipende economische crisis, die door een oorlog niet zal verdwijnen. Daar is de erfenis van de jaren negentig, de verdere ontbinding van oude politieke en sociale structuren. In het hele Westen zijn links en links van het midden in uiteenlopende staat van wanorde. Met of zonder leefbaren, dit blijft een gammel bestel.

Er is een lichtpunt. Terwijl ik dit schrijf meldt de radio dat alle kogelbrieven door een en dezelfde persoon zijn verstuurd. Maar jammer weer dat Van der Linden aan Nawijn niet gevraagd heeft uit welke richting volgens hem die brieven kwamen, en welke straf de lijsttrekker of minister ad interim de afzender heeft toebedacht.