Het hart van Rome

Dit is Barok

Bert Treffers
Het hart van Rome: Een zoektocht door het eeuwige labyrint
Bert Bakker, 399 blz., € 23,95

Dit is zonder twijfel het merkwaardigste boek over Rome – of over welke stad ook – dat ik ken. Treffers is een vooraanstaand kunsthistoricus, verbonden aan het Nederlands Instituut te Rome, en daar al een kwart eeuw woonachtig bij het Campo dei Fiori, een plein in een buurt waarvoor, als wij hem mogen geloven, in heel Europa eigenlijk geen vergelijking is.

Zijn boek beschrijft dooltochten door de stad, maar een Dominicus-gids is het bepaald niet. De lezer is in het gezelschap van een man die als een dronkeman door de stad raast. Hij vertelt, daast, foetert, fulmineert, smeekt, raakt bijna letterlijk buiten zinnen. Hij associeert erop los. Zijn boekenkast explodeert. Alles heeft met alles te maken. Alles doet aan iets anders denken.

De ongelooflijke kennis die Treffers heeft, daar moet u niet te veel op letten, hij roept het de lezer geregeld toe: hier werd deze of gene vermoord, hier woonde die of die kardinaal, dat altaarstuk is door die of die familie betaald – maar vergeet dat! Doe het weg! Al die kennis, al die wetenschap, het is ballast, het houdt je maar op de grond! Wat Treffers zoekt is, in één woord: extase. Een moment waarop kennis, wetenschap, ervaring, opvoeding, testosteron, het lichaam, de wijn, het voedsel, de ober in het restaurant, de groenteman, Pasolini, Petrarca, Goethe, de stenen van de straten, de hoerenjongens bij het station, de geschiedenis, de kunst, de bijbel, alles opgaat in één punt.

Het is een onleesbaar boek, en toch is het wonderbaarlijk interessant. Op die extase van Treffers past namelijk een ander woord, naadloos: barok. Dat is een lastige term. Er wordt van alles en nog wat onder geschaard. Dit is het voor mij: in een barok werk, een gebouw, een beeld, een schilderij, wordt de kenbare structuur van de wereld – de klassieke vormentaal van de architectuur, de harde regels van de harmonieleer in de muziek, de eeuwige proporties van het menselijk lichaam, de stenen in de straat – elastisch. Denk aan het meesterwerk van Gianlorenzo Bernini, De Extase van St. Theresa van Avila, in de Cornaro-kapel van Sta Maria della Vittoria. U ziet de heilige op de exacte fractie van de seconde waarop haar éénwording – lichamelijk en geestelijk – met Christus plaatsvindt. Zij ervaart de werkelijkheid en de niet-werkelijkheid tegelijkertijd, in één moment waarop alles wat ze is en weet en voelt samenvalt, en dat alles gebeurt alleen maar omdat u daar voor staat. Dat is Treffers’ boek. Vastigheid valt weg, de stad verandert in een pulserend visioen. Engelen tuimelen uit de hemel.