Zomerklassiekers

Dochter leest Tolstoj

Deze maand (her)lezen we Nederlandse en vertaalde klassiekers. The Power and the Glory, Catch 22… Fijne dikke meesterwerken voor op het strand of in de tuinstoel. Deze week Sana Valiulina over Lev Tolstojs Oorlog en vrede.

Leo Tolstoj, Oorlog en Vrede, Vertaald door Yolanda Bloemen en Marja Wiebes, € 29,90

Dochters van vijftien verven hun gouden krullen pikzwart, groen of paars en scheren zich kaal. Dochters van vijftien doorboren hun tongen, neusvleugels en navels. Dochters van vijftien dragen kapotte panty’s en glanzende plastic rokjes net niet boven hun schaamstreek. Dochters van vijftien articuleren niet, ze grommen, want ze gunnen de wereld hun woorden niet. Dochters van vijftien verduisteren hun kamers op een stralende dag, en ook ’s avonds, want het ís oorlog als je vijftien bent. Dochters van vijftien hangen uren op de bank en ze haten zichzelf en ze haten jou.
Die haat is als een ontilbaar meubelstuk, een onooglijk erfstuk van een duister familielid, dat ze ongevraagd in de kamer hebben neergezet en dat je niet zomaar bij het grof vuil kunt deponeren. Dat meubelstuk beneemt alle lucht in huis en stoot de stoffen uit waarvan je ’s nachts tot in het ochtendgloren in het donker ligt te staren. En voor je het weet bid je al tot de hardvochtige God der vijftienjarigen en smeekt hem om één blik van genegenheid, om één woord van verzoening, een half woord, een lettergreep desnoods. Maar de dochters van vijftien schilderen hun ogen weg met zwart potlood en klemmen hun lippen nog harder op elkaar. Hun God of is het de duivel? is onvermurwbaar.
En dan gebeurt het opeens, na duizend jaar smeken en in het donker staren. De plaats van handeling Frankrijk, de Vendée, camping à la ferme verborgen tussen de maïsvelden en het kanalenlabyrint van het Marais Poitevin, genaamd Groen Venetië. Vanaf heden de historische plek en het breekpunt in het duizendjarige tijdperk van de troebele tijden.
Want dochter leest Tolstoj. Haar kaalgeschoren hoofd is voorover gebogen, haar voeten die ze tijdens de hittegolf weken in kistjes heeft gestoofd, heeft ze eindelijk in de slippers gestoken, en ze blijkt ontroerende roze tenen te hebben die van spanning op en neer bewegen. Oorlog en vrede. In de zachte uitvoering van de Russische bibliotheek. Welke geniale strateeg heeft het op de valreep in de achterbak gestopt?
Wat doet het ertoe? Dochter heeft net haar eigen slag bij Austerlitz overleefd, want ze leest Tolstoj. Urenlang - zoals ze vroeger op de bank zichzelf zat te haten - ongevoelig voor de steken van de bloeddorstige muggen uit Marais Poitevin. Voor het eerst geen heibel onder het eten, daar heeft ze geen energie meer voor en ook geen zin in, wat maakt het ook uit, ratatouille of pâte, nu Natasja haar lot in de handen van de onweerstaanbare schurk heeft gelegd?
‘Doet ze het of doet ze het niet?’ lees ik op het gezicht van de dochter.
Het lijkt alsof ze ontwaakt is uit een droom waarin ze jarenlang heeft rondgedwaald. Ik kan wel urenlang naar haar kijken, naar haar ogen die ze vergeten is op te maken, geen tijd, want ze leest Tolstoj. En ik lees haar gezicht zoals zij Tolstoj leest, ik wil er ook induiken, in dat nieuwe gezicht van haar, maar ze heeft haast, ze is al weg, en nee, ze hoeft echt niets meer, alles wat ze nodig heeft, heeft ze al gevonden, in dat boek met een zachte kaft op haar schoot.
Het leven van Andrej Bolkonsky hangt aan een zijden draadje.
Ze hadden toch gelijk, de strenge meesters uit mijn jeugd die beweerden dat klassieken je leven konden redden. Die maar bleven doordrammen dat je zonder die klassieken gedoemd was door het leven te dolen, dat je zonder die klassieken dom en achterlijk bleef en geen woorden leerde kennen die je ook iets over jezelf vertelden, je angsten definieerden en je troostten zonder klef, opdringerig of plat te worden. Die je voortdurend inpeperden dat je over die woorden als over de traptreden uit de paranoia van je eigen ik kon vluchten.
Die strenge meesters uit mijn jeugd en hun preken waarmee ik te pas en te onpas om de oren sloeg van de dochter van vijftien die zij weer gillend dichtstopte.
De klassieken als het dwangbuis voor de gekwelde, razende ego’s van de dochters van vijftien, geweven van het meest etherische vlies: de woorden. De klassieken als de vriendelijkste en goedkoopste exorcist aller tijden die je zomaar in de achterbak kunt stoppen.
Zeker, er is te veel over geschreven en uitgedacht, maar het enige relevante antwoord op de vraag 'waarom klassieken lezen?’ zit nu tien meter van me af, onder een notenboom, op het Decathlon-krukje voor de Quechua-tent. Onopgemaakt, met behuilde ogen, het eerste het beste rokje aan, ja, datzelfde, voor trutten, met die bloemetjes, dat ze nooit zou aantrekken. Whatever! Vorst Andrej is toch dood, net als de waaghals Petja Rostov, die amper een jaar ouder is dan de draagster van het truttenrokje.
Vanaf nu zal alles anders zijn. Het behekste vergrootglas waarmee de dochters van vijftien uren achtereen hun ogen, wenkbrauwen, neuzen, pukkels, oren, lippen, borsten, zielen en overige lichaamsdelen bestuderen zal langzaamaan zijn krachten verliezen. Het zal het binnen de kortste keren afleggen tegen het magische kristal waarin zij zich weerspiegeld zullen zien in vele zijvlakken. In de wereld!
Nee, wat zich op die lome zomermiddag afspeelde, midden in de hittegolf, op de camping à la ferme in Marais Poitevin, was niet zomaar een triviaal genoegen in de schaduw van de notenboom. Het was het begin van de gezinshereniging na duizend jaar oorlog. De terugkeer van de dochter in patria.
Maar wacht nog even met losbarsten, hemelse trompetten. Nog even stilte graag. Dochter leest Tolstoj.

LEV TOLSTOJ
OORLOG EN VREDE
Uit het Russisch vertaald door Peter Zeeman en Dieuwke Papma, Anthos, 967 blz.,
€ 29,90