Euthanasie in Amerika

Doctor Death

Bij discussies over euthanasie in de VS valt onherroepelijk de naam Jack Kevorkian, alias Doctor Death. Twee jaar geleden werd de arts veroordeeld voor het assisteren bij de dood van Thomas Youk. Op 2 april probeert zijn advocaat hem op borgtocht vrij te krijgen.

«Net voor zijn dood kon hij alleen nog maar de wijsvinger en duim van zijn rechterhand bewegen. Hij had een voedingsbuisje, omdat hij niet meer zelfstandig zijn tong kon bewegen of kon slikken. Praten lukte de laatste maand nauwelijks meer.» Vijf jaar geleden kreeg de echtgenoot van Melody Youk een onbestemd gevoel in zijn enkel dat maar niet verdween. Na onderzoek werd Amyotropic Lateral Sclerosis (ALS) vastgesteld, een neuromusculaire aandoening waarbij uiteindelijk alle spieren ophouden te functioneren. Patiënten maken de aftakeling van het lichaam bij volle bewustzijn mee; het verstand wordt niet aangetast. Melody Youk: «Mijn man wilde niet meer leven. Hij kon niet wachten tot euthanasie gelegaliseerd zou zijn.»

Thomas Youk riep de hulp in van Jack Kevorkian, ook wel Doctor Death genoemd. Op 17 september 1998 diende die hem een dodelijke injectie toe. Thomas Youk was (voorlopig) Kevor kians laatste patiënt. Zijn stervens bege leiding werd uitgezonden in het televisie pro gramma 60 Minutes. Die euthanasie leidde tot de arrestatie van Jack Kevorkian. De 72-jarige Doctor Death zit op dit moment een jarenlange gevangenisstraf uit voor het doden van Thomas Youk.

Nationale wetgeving voor legalisering van euthanasie, zoals in Nederland, is in de Verenigde Staten nog lang geen realiteit. Kevorkian is een van de meest omstreden Amerikaanse voorvechters van euthanasie. Zijn faam kent veel gradaties: van miskende held tot serial killer. Sinds 1990 «hielp» hij naar alle waarschijnlijkheid honderddertig patiënten. In de rechtszaal en in de media vocht hij voor legalisering van euthanasie. Met zijn opsluiting lijkt de discussie verstomd.

Kevorkian groeide op in de staat Michigan. In 1952 studeerde hij af aan de University of Michigan School of Medicine. De bijnaam Doctor Death kreeg hij al tijdens zijn studie pathologie, omdat hij de ogen van dode patiënten onderzocht. In 1958 publiceerde hij zijn eerste omstreden artikel, waarin hij medische experimenten promootte op de lichamen van geëxecuteerde gevangenen. Hij werkte vervolgens als patholoog in ziekenhuizen in Detroit en Californië. Begin jaren tachtig publiceerde hij het artikel The Last Fearsome Taboo: Medical Aspects of Planned Death, waarin hij zelfmoordklinieken propageerde waar patiënten hun eigen dood kunnen plannen. In 1989 las hij het verhaal van een ernstig gehandicapte die hulp vroeg bij het sterven. Overtuigd van de noodzaak van hulp bij zelfdoding bouwde hij in 1989 zijn Suicide Machine, waarmee een patiënt zelf chloorkalium naar het hart kan sturen.

Begin jaren negentig publiceerde Kevorkian het boek Prescription Medicide, dat eindigt met de beschrijving van de dood van zijn eerste euthanasiecliënt op 4 juni 1990, in zijn roestige Volkswagenbusje. «Have a nice trip», zei Kevorkian volgens het boek. De aan Alzheimer lijdende Janet Adkins zette de Suicide Machine in werking en fluisterde: «Thank you, thank you.»

Velen zouden haar volgen. Kevorkian adverteerde in kranten, waarin hij zich aanbood als doodsconsultant. Bij vrienden, in hotelkamers en in zijn auto werden lichamen gevonden. Toen in 1991 zijn medische vergunning werd ingetrokken, en hij dus niet meer aan medicijnen kon komen, hielp hij patiënten met behulp van koolstofmonoxide. «Iedereen die ten dode opgeschreven is, zou de keuze moeten hebben om menswaardig te sterven. Dit is zelfbeschikking, de autonomie van iemands leven», zei Kevorkian in een interview met Associated Press.

De kleine, excentrieke man, in oude kleren van het Leger des Heils, is een mediaster geworden. Zijn vroegere advocaat Geoffrey Fieger vocht zijn spraakmakende rechtszaken graag uit in de publiciteit en samen tartten ze de autoriteiten. Na de vondst van weer een overleden cliënt belegden ze persconferenties. «Ik wil veroordeeld worden!» schreeuwde Kevorkian tijdens zijn eerste rechtszaak. Hij wilde koste wat het kost «physician assisted suicide» legaliseren.

Hij bereikte uiteindelijk het tegenover gestelde. Voordat Doctor Death met zijn praktijken begon, was er in Michigan geen wetgeving omtrent de kwestie, maar in 1993 werd hulp bij zelfdoding in Michigan verboden. Vier keer werd Kevorkian aangeklaagd. De videobeelden waarop zijn patiënten dankbaar de ogen sluiten, overtuigden echter niet één jury van zijn schuld. Tot de band waarop Youks dood te zien was en waarop de dokter voor het eerst zelf de injectie gaf.

«U had de brutaliteit om op de nationale televisie te verschijnen. U heeft de wereld laten zien wat u deed en het rechtssysteem uitge daagd om u te stoppen. Meneer, u kunt uzelf als gestopt beschouwen», zei rechter Jessica Cooper na de veroordeling van Kevorkian in april 1999.

Sinds zijn gevangenschap heeft Kevorkian niet meer met de media gesproken. «Hij is in afwachting van zijn hoger beroep, en zijn enige belang is nu om vrij te komen», zegt Mayer Morganroth, de huidige advocaat van Kevor kian. «Ik zoek de media niet op, omdat dat niet het beste is voor mijn cliënt. Fieger kreeg zijn genoegdoening van de camera’s, ik ga voor het geld.»

Na zijn opsluiting wilde Kevorkian zijn eigen dood versnellen door in hongerstaking te gaan. Zijn advocaat wist hem daarvan te weerhouden. «Om de wet op het gebied van euthanasie te veranderen moet ik een rechtszaak kunnen voeren. Met een dode cliënt valt er weinig te beginnen.»

Robert Sedler, professor aan de rechten faculteit van de Wayne State University in Detroit, gaf advies bij Kevorkians rechtszaken. «In Nederland kunnen dokters een dodelijke injectie toedienen, dat heet euthanasie. In de Verenigde Staten heet dat moord. Daarom is Kevorkian veroordeeld», zegt hij. De enige staat in de VS met een wet die artsen toestaat hulp te bieden aan terminale patiënten is Oregon. Net als in Nederland moeten in Oregon twee dokters geconsulteerd worden en moet een kandidaat aan diverse voorwaarden voldoen. Er zijn echter ook verschillen. Sedler: «In Oregon kan een dokter alleen dodelijke medicijnen voorschrijven. In Nederland kan de dokter een injectie toedienen. Dat is veel beter. De patiënt hoeft niet zelf zijn moment te kiezen en er is een medicus aanwezig bij de dood.»

Voor Sedler, in zijn jongere jaren betrokken bij de abortuswetgeving, gaat de regelgeving in Oregon en Nederland niet ver genoeg. «Iemand die ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, zou gewoon naar een dokter moeten kunnen gaan. De beslissing om een leven te beëindigen zou tussen de dokter en de patiënt genomen moeten worden, net als bij abortus.» Hij vecht zijn standpunt op dit moment uit in een principiële rechtszaak namens twee artsen, de «Physicians of Mercy». «We geloven dat de grondwet iedereen het recht geeft om verlost te worden van ondraaglijk lijden. Als dat recht erkend wordt, dan kan de regering dokters niet meer verbieden om hulp te geven», aldus Sedler. Met het trage wetgevingsproces in de Verenigde Staten zal het nog jaren duren voordat in Sedlers zaak een uitspraak wordt gedaan.

De acties om euthanasie in de VS te legaliseren zijn marginaal. In Alaska voert de groep Compassion in Dying een rechtszaak op basis van privacywetgeving. Later dit jaar zal de Hoge Raad van Alaska uitspraak doen. Bij de verkiezingen van afgelopen november stond in Maine een referendum op de agenda. De vraag die werd gesteld: mag een ongeneeslijk zieke volwassene die geestelijk helder is een dokter verzoeken om hulp te bieden bij het sterven? Een kleine meerderheid stemde tegen. In de staten Washington (1991), Californië (1992) en Michigan (1998) woedde een vergelijkbare politieke discussie, maar kwam het niet tot regelgeving. Sedler: «Zowel Democraten als Republikeinen zijn tegen. Er zal geen regering komen die voorstander is van hulp bij zelfdoding. Bill Clinton was niet voor legalisering en president George W. Bush en zijn minister van Justitie hebben zich beiden tegen euthanasie uitgesproken.»

In bijna alle staten is hulp bij zelfdoding of euthanasie verboden, maar dat betekent niet dat de hulp niet wordt gegeven. Patiënten mogen afzien van behandeling, zelfs al zal dat tot de dood leiden. Dit wordt in Nederland passieve euthanasie genoemd. Dan is er terminal sedation waarbij een dokter naar believen medicijnen tegen pijn mag opvoeren, ook al zal dit de dood versnellen. Hiermee hebben medici beperkte mogelijkheden om hun patiënten te helpen. Sedler: «Maar als je in de VS aids, ALS of multiple sclerose hebt en geen ondraaglijke pijn lijdt, kan een dokter weinig voor je doen.»

Het is vijf jaar geleden dat de man van Melody Youk ziek werd. Drie jaar later volgde zijn omstreden dood. «Mijn man lag niet aan een machine en hij leed ook geen ondraaglijke pijn, dus er waren weinig alternatieven beschikbaar. Hulpverleners vertelden hem dat hij niet meer hoefde te eten en dan binnen twee weken dood zou zijn. Wat voor dood is dat? Ik ben dankbaar dat er iemand was die hem kon helpen.»

Het boek The Final Exit van Derrick Humphrey biedt een ander alternatief. De video die naar aanleiding van het boek verscheen, veroorzaakte in de Verenigde Staten bijna net zoveel opschudding als de videotape van Youks dood. Het advies iets kleins te eten voor je slaappillen neemt, zodat je niet hoeft over te geven, de mysteries rondom cyaankali en de vraag hoe je een plastic tasje kunt gebruiken; Humphrey laat in zijn boek en video weinig aan de verbeelding over. Zelfs Kevorkian was niet enthousiast over Humphreys zelfhulpmethodes. Volgens zijn advocaat Morganroth vond Kevorkian dat patiënten beter advies kunnen krijgen van een dokter dan van een schrijver.

Humphrey richtte in 1980 de Hemlock Society op met als doelstelling de wet te veranderen. De Society heeft 25.000 leden. Ze willen legalisering van artsenhulp bij zelfdoding. Volgens hun website zijn er ook niet-medische methodes die effectief kunnen zijn. Fay Gersch, voorzitter van de Hemlock Society, nuanceert: «We proberen mensen bewust te maken hoe ze zelf over hun leven kunnen beschikken. Onze organisatie heeft vrijwilligers beschikbaar om te praten. We proberen ook de wet te veranderen door conferenties en rechtszaken te steunen.»

De Hemlock Society hielp onder andere bij de rechtszaak van Kevorkian, maar zonder succes. Kevorkians gevangenschap was een domper voor de euthanasiebeweging en voor supporters als Melody Youk. Youk: «Kevorkians gevangenschap is voor mij moeilijk te accepteren; ik weet zeker dat mijn man dit nooit had gewild. Ik heb het gevoel dat ik in een nachtmerrie ben beland waar ik niet meer uit ontwaak.»

De nachtmerrie duurt nog even voort voor Youk, want Kevorkian komt naar alle waarschijnlijkheid niet vrij voor 2007. Zijn advocaat probeert hem op 2 april vrij te krijgen op basis van een borgsom, zodat hij zijn hoger beroep in vrijheid kan afwachten.

Kevorkians patiënten waren niet altijd ten dode opgeschreven, zegt Jack Lessenberry, een journalist die de dokter een aantal keren interviewde en zijn rechtszaken onder meer versloeg voor de New York Times. Hij kende sommige patiënten slechts tien uur. En op zijn minst één vrouw was niet ongeneeslijk ziek. Zij dacht aan MS te lijden, maar dat bleek een verkeerde diagnose.

Lessenberry: «Tot 1996 was Kevorkian een grote aanwinst voor de euthanasiebeweging. Maar hij werd roekeloos en zijn hulp werd bijna lopendebandwerk. Hoewel de wet zijn praktijken verbood, kwam Kevorkian ermee weg. De facto had hij in Michigan hulp bij zelfdoding legaal gemaakt. Maar hij was erop uit zichzelf te vernietigen en dacht niet meer aan zijn patiënten. Zijn veroordeling heeft de euthanasie beweging geen goed gedaan.»

De Detroit Free Press heeft de dood van 47 van Kevorkians cliënten onderzocht en kwam tot de conclusie dat het gezondheidszorgsysteem eraan bijdroeg dat patiënten zich bij Doctor Death aanmeldden. «Ze kozen de dood omdat ze geen geld of ziektekostenverzekering hadden om adequate medische hulp te krijgen die hun levens kon verlengen. Veel patiënten hadden problemen met de dokters die hen niet goed doorverwezen, hun pijn niet aanvoelden of hun depressies niet signaleerden», aldus de Free Press.

Door zijn extreme aanpak is Kevorkian een perfecte zondebok voor de tegenbeweging. «Hij is een serial killer die veel te lang zijn gang heeft mogen gaan», meent Diane Coleman, president van Not Dead Yet, een actiegroep van gehandicapten tegen hulp bij zelfdoding en euthanasie. De actiegroep vergelijkt de praktijken van Kevor kian met die van de nazi’s die in de jaren dertig duizenden gehandicapten ombrachten door onderkoeling, ondervoeding en vergassing. «Wij gaan ervan uit dat legalisering van hulp bij zelfdoding zal leiden tot de onvrijwillige dood van patiënten. Dat is bij de nazi’s ook gebeurd», zegt de aan een rolstoel gekluisterde Coleman. «Als een gehandicapte depressief is of aan zelfmoord denkt, dan vindt men dat logisch. Met Kevorkians praktijken kunnen mensen als ik het niet veroorloven om depressief te raken. Een dokter kan dan denken dat ik hulp nodig heb om te sterven. De discussie in de Verenigde Staten is anders dan in Nederland. Hier bestaat geen goede gezondheidszorg en patiënten bouwen geen relatie met hun dokter op.»

De actiegroep liet voornamelijk zijn gezicht zien tijdens de rechtszaken van Kevorkian, waar bij de rolstoelgebruikers een trekpleister vormden voor de media. Gersch van de Hem lock Society vindt het jammer dat Not Dead Yet euthanasie op deze manier benadert, omdat legalisering volgens haar over niets anders gaat dan over «zelfbeschikking over je eigen leven».

De grootste oppositie ondervindt de Hemlock Society van de katholieke kerk. De katholieke kerk van Portland investeerde rond het referendum van Maine negenhonderdduizend dollar in antireclame. Professor Sedler: «Er zijn religieuze bezwaren tegen hulp bij zelf doding, een derde van de artsen vreest voor het imago en bij gehandicapten bestaat de angst voor misbruik. Bij ons worden dezelfde argumenten aangedragen als in Nederland. Ik hoop dat de discussie zich in de Verenigde Staten net zo zal ontwikkelen.»

Zal euthanasie in de VS ooit gelegaliseerd worden? Coleman van Not Dead Yet: «Ik geloof niet dat we ooit een nationale euthanasiewet zullen krijgen, dan zou er eerst een enorme cultuurverandering moeten plaatsvinden.» Sedler vindt het een veeg teken dat legalisering van euthanasie in een klein progressief land als Nederland al niet gemakkelijk was. «De Verenigde Staten zijn veel conservatiever en er leven ruim tweehonderd miljoen mensen, waardoor legalisering moeilijker is. Bovendien willen niet veel mensen sneller dood. Het gaat maar om een kleine groep, dus euthanasie is geen burning issue.»

Journalist Lessenberry voorspelt dat euthanasie over twintig jaar boven aan de agenda staat: «Er zijn nu zo’n 75 miljoen babyboomers in de Verenigde Staten. Binnen twintig jaar zijn zij allemaal oud en zijn er dus miljoenen bejaarden. De gezondheidskosten zullen erg hoog zijn. Het zou me niets verbazen als het idee voor legalisering van euthanasie dan meer gaat leven.»