Doctors in de dood

VERWOERDBURG, genoemd naar de aartsvader van de apartheid, is een rommelig neergekwakte verzameling blanke slaapwijken. De enige opwinding die er af en toe ontstaat, is als de gemeente met een plan komt om leeg terrein te vullen met sociale woningbouw, huizen voor zwarten dus. Alleen dan zoeven de huismoeders in hun BMW’s wat sneller en verontruster door de lanen, en belegt brigadier (b.d.) Elst protestvergaderingen in de patio van zijn huis met de rottweilers. Dat Verwoerdburg het hoofdkwartier is van 7th Medical Battalion, de medische divisie van het leger; dat het bedrijf Protechnik er gifstoffen fabriceert; dat dr. Wouter ‘Mengele’ Basson er nog steeds werkt in het 1 Military Hospital, waar hij eerder - zo wordt gefluisterd - biologische oorlogsvoerings-experimenten deed op onwetende patiënten; dat het Military Intelligence-gebouw bij de vijver tot voor kort in de kelder tonnen ecstasy-tabletten voor distributie onder de zwarte gemeenschap had staan; dat de plaatselijke oogkliniek gevestigd is in het voormalige biogenetische laboratorium waar biologische-oorlogsvoeringsexpert dr. Brian Davey werkte - daar weten de gewone Verwoerdburgers niets vanaf. Of beter gezegd: ze zijn er niet in geïnteresseerd. De gebouwen achter slagbomen maken al zo lang deel uit van het landschap.

DE MOEDER van Michelle, vriendin van mijn dochter, woont al jaren in Verwoerdburg. Begin jaren negentig werkte ze in het botanische instituut bij de Roodeplaat-dam, tegenover de Roodeplaat Research Laboratories. Daar bottelden dr. Basson en de zijnen voor het leger flessen cholera die in de riviertjes van de zwarte thuislanden werden geworpen, daar voorzagen ze sigaretten en zuurtjes van anthrax-bacteriën en studeerden ze op massale programma’s voor het veroorzaken van onvruchtbaarheid bij zwarten. ‘Ja, nu je het er over hebt, bij Roodeplaat hadden we een zwarte boodschappenjongen die wel eens vertelde over chocoladesnoepjes waar ze vergif in deden, daar in het laboratorium. Maar dat namen we niet serieus. Ik wist dat laxeermiddelen soms verpakt werden in een chocoladelaagje’, vertelt de moeder van Michelle lachend. Waarom een geavanceerd, bewaakt en supergeheim research-instituut zich bezig zou houden met iets wat al jaren gewone praktijk is bij farmaceutische bedrijven, dat vroeg ze zich niet af. Dat was vroeger. Maar wat is er gebeurd met de erfenis van 'Dr. Death’ Basson, zijn gifmengsels en dodelijke bacteriën? Dat weet niemand. 'Vernietigd’ is de officiële lezing, want dat moet van de internationale conventies tegen de verspreiding van biologische en chemische wapens, die Zuid-Afrika ondertekend heeft. 'In lood gegoten en diep onder de grond verstopt’, bedenkt een overheidsfunctionaris als hij onverhoeds met de vraag wordt geconfronteerd. Hij kijkt zo strak naar zijn schoenen dat dit wel gelogen moet zijn. Bewaard in een van de betrokken laboratoria lijkt een betere gissing. Waarom zou je ze ook vernietigen? Ook de omwonenden van Protechnik vragen zich niet af wat er geproduceerd, ontwikkeld en opgeslagen wordt, en of daar wel voldoende controle op is. 'Traangas’ luidt de officiële versie. De enigen die het kunnen weten zijn directeur Philip Mijburgh en mededirecteur Lorraine Lothar. De eerste was doodseskader-collega van dr. Basson en handelaar voor het leger in ecstasy-tabletten, en van de tweede is niet meer bekend dan dat ook zij, net als alle apartheids-chemici en -biomedici, van Afrikaner afkomst is en opgeleid aan de universiteit van Pretoria. De ANC-regering beschikt niet over experts in biologische wapens, en het is dus maar de vraag of het wel zo goed gesteld is met de controle op de erfenis van dr. Basson. 'We kunnen hier weinig vertellen over wat er allemaal kwam kijken bij het biologische-oorlogsvoeringsprogramma, gewoon omdat we dat niet weten’, verklaarde presidentieel-advocaat Fink Haysom bij de betreffende hoorzittingen van de waarheidscommissie. INTUSSEN probeert de nieuwe regering uit alle macht een deksel gedrukt te houden op het geërfde wespennest. De internationale gemeenschap moet vooral niet denken dat het ANC onmachtig is zich aan de antiproliferatie-conventies te houden. Dat hierover twijfel bestaat, staat buiten kijf. Al in 1992 drukten Amerikaanse en Engelse delegaties de regering-De Klerk op het hart dat het Verwoerdburgse arsenaal 'straks vooral niet in handen van het ANC mocht vallen’. Ook was het in Zuid-Afrika algemeen bekend dat het Westen stukken bezorgder was om toekomstige zwarte vingers aan de ontstekingsmechanismen dan het ooit was geweest om de activiteiten van de apartheidsgeneraals. Bassons project Chemical and Biological Warfare (CBW) kon profiteren van geavanceerde apparatuur en instructiedocumenten van het Britse militaire laboratorium Porten Down. Omdat de ANC-regeerders proberen te bewijzen dat ze Bassons erfenis best wel aankunnen, ligt er ook nu nog een dikke deken van geheimhouding over het project. De hoorzittingen van de waarheidscommissie over gifmoorden op politieke activisten, vergiftigingen van zwarte dorpjes, drugsverspreiding in de townships - door diverse generaals zonder blikken of blozen beschreven als 'onderdeel van onze chemische oorlogsvoering’ - en andere 'derde macht’-activiteiten, kregen te maken met een lange lijst van voorwaarden en taboe-onderwerpen. Bassons archieven en verklaringen voor de rechtbank werden voor het publiek ontoegankelijk verklaard. En overheidsfunctionarissen kregen de opdracht hun mond stijf dicht te houden over alles wat met CBW of Basson te maken had. 'Het is absurd, maar als het gaat om het verborgen houden van wat er nu eigenlijk gebeurd is, dan lijkt het wel alsof de oude generaals en de nieuwe regering het volkomen met elkaar eens zijn’, zegt advocaat Gall Batsri, die namens het Freedom of Expression Institute een gerechtelijke procedure heeft aangespannen om Bassons rechtbankverklaringen ge-ont-censureerd te krijgen. 'Moet je je voorstellen: het ANC laat toe dat een nazi-dokter (Neil Knobel, ex-generaal van de medische divisie - eg) namens de nieuwe regering verklaart dat het publiek er geen recht op heeft te weten wat er onder zijn verantwoordelijkheid allemaal plaatsvond. Dat is toch bizar? Bovendien mocht Basson zelf beslissen wat er uit zijn papieren gecensureerd moest worden. En toen vonden ze het ook nog eens goed dat hij op borgtocht werd vrijgelaten. Hij loopt rond met al die recepten in zijn hoofd. Alsof dat niet gevaarlijk is.’ 'Natuurlijk moeten we Basson en zijn consorten op de voet volgen, in Zuid-Afrika en binnen onze instanties’, zegt Llewellyn Landers, voorzitter van de parlementaire commissie die toezicht houdt op de geheime diensten. 'We moeten voorkomen dat ze overlopen naar een ander land.’ De vraag is of dat gevaar bezworen wordt door de informatie te barricaderen binnen de groep van sinistere en, in een aantal gevallen bewezen, corrupte wetenschappers. Als niemand anders, ook andere academici of politici niet, mag weten wat die wetenschappers weten, dan hebben uiteindelijk alleen zij zeggenschap over met wie ze hun kennis delen, en voor hoeveel geld. En dat 'op de voet volgen’ is makkelijker gezegd dan gedaan. De geheime diensten maken nog steeds voor een groot deel gebruik van expertise en personeel van voor de democratische omwenteling: van Bassons oude collega’s dus. Officieel zou Basson, die in afwachting van zijn proces gewoon weer aan het werk is op zijn oude stek in 1 Military Hospital, gesurveilleerd moeten worden door de binnenlandse geheime dienst NIA, maar verscheidene getuigen verklaren dat zij noch hij daar iets van merken. 'Hij ontmoette iemand in het Mexicaanse restaurant in Waterkloof toen ik daar toevallig ook zat te eten’, zegt ex-medesoldaat B. 'Er werd een diplomatenkoffertje overhandigd bij die ontmoeting. De NIA was in geen velden of wegen te bekennen.’ Op zoek naar de andere 'Doctors Death’ van Roodeplaat en 7th Medical Battalion tref ik eveneens nauwelijks surveillance aan. Ook is het vrij gemakkelijk om aan namen te komen: sommige zijn bekend van het onderzoek van de waarheidscommissie, andere behoren toe aan bekende en gerespecteerde leden van de Nationale Partij: dr. Philip Mijburgh bijvoorbeeld, die een neef is van Magnus Malan, de ex-minister van Defensie, of dr. Schalk van Rensburg, die prijzen won met publicaties over zijn kankeronderzoek. Het werk van dr. Wijnand Swanepoel, tandarts, en dr. André Immelman, dierenarts, staat uitgebreid beschreven in tal van universitaire publicaties en in de openbare documentatie van het Roodeplaat-laboratorium. Immelman is bekend vanwege zijn ontwikkeling van het brandende, aan de huid klevende gif Paraoxon, dat in het lab getest werd op levende bavianen; nadat dit schandaal uitlekte, kwamen dierenbeschermers in actie, wat uiteindelijk leidde tot de ontdekking van het algehele CBW-programma van Roodeplaat. Dr. Daan Goosen, de oprichter van Roodeplaat, werkt op dit moment bij een veterinair lab in Onderstepoort als vaccin-ontwikkelaar voor koeien, varkens en schapen. Hij klinkt aardig genoeg nu, zich verontschuldigend voor de 'oorlogspsychose’ waaronder wetenschappers vroeger leden. 'Wij vonden het toen wel goed om die wapens te ontwikkelen. We geloofden immers in een reële bedreiging van communistische en terroristische zwarten.’ Hij vertelt met glinsterende ogen over zijn onvruchtbaarheidsproject voor zwarten. 'Natuurlijk is het kul dat je een bacterie zou kunnen maken die alleen bij zwarten werkt. Maar je kunt wel een bacterie bij een bepaalde groep mensen introduceren via het eten of het water. Zo ver waren we al.’ Trots trekt hij een vel van de stapel prints die hij zojuist van het Internet heeft gehaald. Het gaat over een Amerikaans onderzoek naar het beteugelen van de vruchtbaarheid bij straatkatten. 'Dit middeltje, daar waren wij naar op zoek. Het werkt op het immuunsysteem, het maakt dat een zwangerschap gezien wordt als een infectie, dus het lichaam maakt er zelf korte metten mee.’ Hij lijkt het wel een beetje jammer te vinden dat 'zijn’ onderzoek tussentijds werd beëindigd. 'Niet dat ik het er achteraf mee eens ben dat je mensen zonder hun toestemming medicatie geeft. Maar zwarte vruchtbaarheid is toch nog steeds een probleem?’ Dr. Riana Bornman, die de leiding had over de antivruchtbaarheidsexperimenten die uitgevoerd werden in het kader van Goosens onderzoek, leidt nog altijd de family planning-kliniek van het Verwoerd-ziekenhuis in Pretoria. Enkele weken terug stond Bornman in het Verwoerdburgse huis-aan-huisblad Rekord stralend op een foto naast een lovend artikel over een medische doorbraak in haar kliniek: vanaf nu zouden kinderloze echtparen dankzij een door haar ontwikkeld middel meer kans maken op zwangerschap. Of dat middel ook beschikbaar wordt gesteld aan zwarte echtparen, vermeldde het artikel niet. Dr. Irene Dormehl, die vanuit haar eigen laboratorium met Bornman samenwerkte aan het vruchtbaarheidsonderzoek, heeft naar eigen zeggen niet voor de militairen gewerkt. 'Maar dat weet je nooit zeker’, geeft de wetenschapster toe, die faam verwierf vanwege haar op experimenten met bavianen gebaseerde research naar de vergroting dan wel vernauwing van bloedvaten. 'Elke regering gebruikt de wetenschap immers voor eigen doeleinden.’ Wat de nieuwe regering doet, vindt Dormehl veel erger: 'Ze breken de academische standaarden af. Alles wordt eerstelijns, zoals dat heet. Ze vinden het alleen maar belangrijk dat zwarten in dorpjes leren hun handen te wassen. Wetenschappelijk onderzoek wordt nergens meer gestimuleerd.’ Hoewel dat waar is, en ook progressieve academici - van alle kleuren - soms met de handen in het haar zitten vanwege het op zijn zachtst gezegd ondoordachte antiwetenschapsbeleid van de nieuwe regering, vraag ik toch of dat misschien niet een beetje begrijpelijk is na het soort wetenschap dat onder apartheid werd bedreven? Dormehl lacht. 'U bedoelt zaken als de zoektocht naar de zwarte onvruchtbaarheid? Hadden ze dat onderzoek maar doorgezet.’ Wat ingetogener: 'U gelooft misschien dat deze bevolkingsgroep zich kan ontwikkelen, net zoals wij. Maar ik geloof eerlijk gezegd niet dat ze over de capaciteit beschikken.’ Dormehl zal binnenkort naar Duitsland emigreren: daar wordt ware wetenschap nog op prijs gesteld. AANGEZIEN HET CBW-programma op grote schaal gebruikmaakte van experimenten met dieren en Zuid-Afrika beschikt over een machtige lobby van veelal blanke dierenliefhebbers, is er een speciale raad aangesteld om toezicht te houden op wat ethisch wel en niet mag in de laboratoria. Op aanraden van dr. Dormehl heb ik ook dr. Willem de Klerk opgezocht, voorzitter van de raad en ervaren experimentator met levend biologisch materiaal. Hij vertelt dat het zowel met de ethiek als met de veiligheid in de tegenwoordige biologische laboratoria perfect is gesteld. 'Natuurlijk kunnen ziektes niet ontsnappen. Onmogelijk.’ Op de vraag of het ondenkbaar was dat een en ander, zoals in het verleden, door een kwaadwillende wetenschapper of groepering voor moorddadige doeleinden gebruikt zou kunnen worden, vertoonde ook hij een fijn lachje. 'Zoals in Roodeplaat bedoelt u… Ik denk niet dat iemand daar iets tegen u over zal willen zeggen.’ Daarbij bleef deze ontmoeting. Maar als ik dr. Schalk van Rensburg spreek en vertel van zijn werk te hebben gehoord via dr. De Klerk, zegt deze dierenarts en kankeronderzoeker zacht: 'De Klerk? Die was zelf geheim agent. Die stond aan het hoofd… Nee, nee. Meer kan ik u niet vertellen.’ Wie verder nog wil weten welke dokters er bij geheime militaire operaties betrokken waren, hoeft slechts te graven in het archief van de Zuid-Afrikaanse Medische Tuchtraad. Het register staat vol gewone dokters, maar een op de tien heeft geen adres. Dat kan toeval zijn, maar als de dokter in kwestie zo rond 1992 ophield met werken en geen 65 was, als die dokter 'vrouwelijk’ wordt genoemd ondanks voornamen als Frederik of Johannes, en als er geen enkele klacht staat geregistreerd en de dokter ook via het telefoonboek of de medische associatie nergens te achterhalen valt, dan is de kans groot dat hij betrokken was bij 7th Medical Battalion. De gebroeders Bodenstab voldoen aan al deze merkwaardige omissies in het archief van de tuchtraad (Theodor en Robert zijn beiden 'vroulik’). En bij navraag blijken ze inderdaad bij het 7th Medical Battalion te hebben gewerkt. Waar ze nu zijn? Canada, gelooft hun eenzame, achtergelaten tante Elise Bodenstab. 'Zey emigrated in 1992. Zey were afraid of ze communists. And zey took a box of paper wiz zem.’ DUITSLAND, CANADA. Inmiddels is van Basson en zijn collega’s bekend dat ze zaken deden met Zwitserland, Engeland, Syrië, Kroatië en - misschien - Libië. Er is een hardnekkig gerucht dat een Mengele-achtige dokter zich, onder de dekmantel van een farmaceutisch bedrijf, in heel Zuidelijk Afrika bezighoudt met 'ontraceerbare’ huurmoorden voor de meest biedende. Ook naar Nederland heeft het netwerk van CBW-wetenschappers zich uitgestrekt. Bassons vroegere collega dr. Brian Davey is gedetacheerd bij de Organisation against Proliferation of Chemical (and Biological) Warfare, een afdeling van de VN in Den Haag. Davey houdt daar toezicht op non-proliferatie vanuit Afrika (lees: Zuid-Afrika), maar de vraag is of hij geen oogje dicht zal knijpen als hij achter tegenwoordige prolifererende activiteiten van zijn oude vrienden komt. Of erger, zelf aan het prolifereren slaat. Op de CBW-hoorzittingen van de waarheidscommissie bleek er nog wel wat te schorten aan Daveys kwaliteiten als toezichthouder. 'Toen we in Mozambique onderzochten of het Zuid-Afrikaanse leger daar gifgas had gebruikt, stapten we in de helikopter maar daalden we nooit in het betrokken gebied. We namen geen monsters’, verklaarde dr. Jan Lourens. De vraag hoe de Zuid-Afrikaanse regering zich ervan kan verzekeren dat Davey en andere ex-Roodeplaat-wetenschappers zich nu gedragen in de gifgasfabrieken, ziekenhuizen en VN-instanties, is nog altijd niet beantwoord. 'Er is niets mis met appeasement als je deze lieden aan jouw kant probeert te houden. Maar je moet ook je eigen experts opleiden, zodat je werkelijke wetenschappelijke controle op hun activiteiten kunt uitoefenen. En je moet ze onder continue surveillance houden, niet van NIA, maar van een speciaal team dat loyaal is aan de nieuwe regering. En het moet duidelijk zijn dat ze onder een auto zullen komen als ze ook maar een stap verkeerd zetten.’ Zo suggereert een betrokkene bij het onderzoek van de waarheidscommissie. Maar tot zo'n initiatief lijkt de met talrijke monsterlijke erfenissen worstelende ANC-regering nog niet in staat.