Dodelijke cellen

In ‘modelgevangenis’ De Schutterswei in Alkmaar is paniek uitgebroken na de vondst van de legionella-bacterie in de waterleiding. Reeds twintig gedetineerden hebben onmiddellijke vrijlating of overplaatsing geëist. Zonder succes.

DE 108 INGEZETENEN van penitentiaire inrichting De Schutterswei aan de Prins Bernhardlaan in Alkmaar kregen 18 november de schrik van hun leven toen ze een brief ontvingen van gevangenisdirecteur H. Helderman. ‘Naar aanleiding van verricht bacteriologisch onderzoek is gebleken dat er in de warmwaterleidingen van de douche-afdelingen bacteriën zijn aangetroffen, het gaat hier om de legionella-bacterie’, zo luidde de aanhef van de missive. 'Op dit moment wordt nader onderzoek verricht naar de oorzaak hiervan en de mogelijke gevolgen van de aanwezigheid van deze bacterie. Tot nader order dient u dan ook geen gebruik te maken van de douches of andere warmwaterpunten in de inrichting. Ook de iteiten komen tot nader order te vervallen. Indien u last heeft van extreme vermoeidheid, koortsaanvallen, benauwdheid, verkoudheid of andere lichamelijke klachten, wordt u verzocht zo spoedig mogelijk contact op te nemen met de medische dienst.’
De brief van directeur Helderman zorgde voor de nodige paniek onder de gevangenisbevolking. Sinds de 28 doden op de West-Friese Flora-tentoonstelling in Bovenkarspel, in maart van dit jaar, zit de schrik voor de legionella-bacterie er ook in Nederland flink in. De 'veteranenziekte’, die 25 jaar geleden voor het eerst opdook tijdens een reünie van Amerikaanse oorlogsveteranen in Philadelphia (29 doden en 182 zieken), is een gegarandeerde killer voor mensen wier immuunsysteem toch al verzwakt is, zoals bejaarden, maar bijvoorbeeld ook hiv-geïnfecteerden. Enkele dagen voor de ontdekking van de bacterie in De Schutterswei was het bijvoorbeeld nog raak in België, waar tijdens een middenstandsbeurs in Kapelle zestigduizend mensen werden blootgesteld aan legionella via een bubbelbad. Tot nu toe zijn er vier van hen overleden. De grote vraag onder de gedetineerden was hoe lang zij al kans hadden gehad dodelijk besmet te raken. Sinds de legionella eerder in diverse andere gevangenissen was ontdekt (zoals in de Noordsingel in Rotterdam in september dit jaar, en ook in Zutphen, Alphen aan den Rijn en Schiedam) worden de warmwaterleidingen van de gevangenissen minimaal vier keer per jaar geïnspecteerd. Maar dat gaf nog geen uitsluitsel over de exacte periode waarin het besmettingsgevaar in De Schutterswei aanwezig is geweest. De brief van gevangenisdirecteur Helderman, gedateerd op 17 november, werd bijvoorbeeld pas een dag later aan de gevangenen overhandigd.
Ook de maatregelen die de gevangenisdirectie trof, boezemden weinig vertrouwen in. Aangekondigd werd een vijf weken durende stop op het gebruik van de doucheruimte. Als alternatief werden er acht douchecabines op het binnenterrein van de gevangenis neergezet, waar men zich in ploegen van acht driemaal per week kan wassen. Maar een en ander speelt in de koude novembermaand: daar legionella juist pleegt toe te slaan in de vorm van een dodelijke longontsteking is een wandeling over het gure binnenterrein van de douche terug naar de cel bepaald niet bevorderlijk voor de gezondheid van mensen die eventueel met legionella zouden zijn besmet. Daar de incubatietijd van de ziekte op maximaal twaalf dagen wordt geschat, werden de gevangenen van De Schutterswei dan ook in tergende onzekerheid gehouden.
VOLGENS BRONNEN binnen de Alkmaarse gevangenisbevolking willen meer dan twintig gedetineerden van De Schutterswei overgeplaatst worden naar een andere gevangenis of naar het gevangenishospitaal van Scheveningen. Een van hen, de zestigjarige B., is er bijzonder slecht aan toe. B.’s advocaat, Maurice Veldman uit Amsterdam, spande eerder deze week een kort geding aan waarin wordt geëist dat B. onmiddellijk De Schutterswei mag verlaten. Veldman: 'Mijn cliënt was al ernstig verzwakt toen hij zijn straf - tien maanden vanwege het kopen van drugs ten behoeve van verslaafde jongeren wier lot hij zich aantrok en die hij zelfs bij zich in huis haalde - moest gaan uitzitten. Als kind was hij het slachtoffer van medische experimenten in een jappenkamp, en sindsdien kampt hij met een KZ-syndroom. Het psychiatrisch rapport dat over hem is opgesteld meldt een ernstige persoonlijkheidsstoornis, die maakte dat hij zich ontfermde over heroïneprostituees en andere verschoppelingen. In de gevangenis was hij al het slachtoffer van treiterijen van medegedetineerden. Daarnaast was hij voor zijn detentie tweeëneenhalf jaar achter elkaar aan bed gekluisterd door tbc, hetgeen hem nog eens extra kwetsbaar maakt voor de legionella. Nu kampt hij met klachten als suizende oren, een middenoorontsteking, onverklaarbare aanvallen van koorts en krijgt hij bij iedere lichamelijke inspanning direct zweetaanvallen en suizende oren. Ook geeft hij nu de hele tijd bloed op. Maar onderzocht is hij nog steeds niet. Eén keer is er een longfoto van hem genomen in de gevangenis, maar dat was nog voordat de legionella was geconstateerd.’
Veldmans cliënt wordt naar eigen zeggen in het geheel niet serieus genomen door de medische dienst van De Schutterswei. Vandaar dat Veldman nu onderbreking van de straf eist, of overplaatsing naar een penitentiair ziekenhuis. Veldman: 'Het Europese Hof voor de Mensenrechten heeft onlangs forse uitspraken gedaan over de zorgverplichting van de overheid ten aanzien van gedetineerden. Die verplichting wordt hier met voeten getreden.’ Bijkomend probleem in De Schutterswei, aldus Veldman, is dat een groot deel van de gedetineerden van buitenlandse herkomst is. 'Die mensen weten helemaal niet wat er aan de hand is. Volgens mijn cliënt hebben al meer dan twintig medegedetineerden de wens te kennen gegeven om overgeplaatst te worden, maar ze weten niet hoe ze dat moeten regelen. De informatie die de gedetineerden over de legionella hebben gekregen is minimaal. Twee keer per week komt er een arts langs, die zegt dat de legionella helemaal niet gevaarlijk is. Mijn cliënt heeft zijn vertrouwen in de medische dienst van de gevangenis helemaal verloren omdat hij niet serieus wordt genomen.’
De Amsterdamse arts Han Schumacher, verbonden aan de Coornhert Liga, een organisatie voor strafrechthervorming, is van oordeel dat in het geval van Veldmans cliënt justitie forse nalatigheid kan worden verweten. Schumacher is door de Liga belast met het kritisch volgen van de zorg voor gedetineerden. 'Vroeger zou een man met het ziektebeeld van B. nog niet eens voor detentie in aanmerking zijn gekomen. Nu we in Nederland geheel het Amerikaanse voorbeeld zijn gaan volgen, treden er wantoestanden als deze op. Daar komt dan nog eens het legionella-verhaal bovenop. Het minste wat justitie had kunnen doen, was het uitvoeren van een legionella-test onder degenen onder de gevangenisbevolking die je als risicogroep mag beschouwen. Die kost zo'n vijfhonderd gulden per stuk en geeft een redelijke garantie over de vraag of zich al dan niet een besmetting heeft voorgedaan. Of er besmettingsgevallen zijn opgetreden, kun je eenvoudigweg niet gelijk vaststellen, vanwege de incubatietijd die tussen de twee en twaalf dagen ligt. Dan is er dus reden om extra op te letten. De belangstelling voor het welzijn van gedetineerden is in Nederland helaas minimaal. Het probleem is dat er nog niet eens een degelijke administratie is van overlijdensgevallen in de strafinrichtingen. Controle op doodsoorzaken is er niet, in tegenstelling tot bijvoorbeeld in Engeland. Wellicht zijn er in Nederland allang gevangenen aan legionella overleden, maar dat komt toch niet naar buiten.’
De leiding van De Schutterswei meldt dat er geen enkele reden is voor paniek. Directeur H. Helderman zegt desgevraagd het geval van de zestigjarige B. niet te kennen: 'Ik ken nu eenmaal niet alle 108 gedetineerden.’ Ook zijn hem geen klachten bekend van gedetineerden die vrezen met legionella te zijn besmet. Helderman: 'Ik heb wel een verzoek binnengekregen van een man die overgeplaatst wil worden vanwege zijn vrees voor de legionella, maar daar wordt nog naar gekeken.’ Een legionella-test onder de gevangenisbevolking is volgens Helderman niet nodig. Het warmwatersysteem van de in 1998 geheel gerenoveerde gevangenis wordt gereviseerd, en daarmee zijn de problemen van de baan, aldus Helderman. 'Er hebben zich geen mensen bij onze medische dienst gemeld met bijzondere klachten.’
Volgens biochemicus L. Koren van de Technische Universiteit Eindhoven, waar onlangs een sectie gezondheidstechniek werd opgericht, is er in De Schutterswei mogelijk wel degelijk sprake geweest van levensgevaar. Koren: 'Douchen met water dat besmet is met legionella is de makkelijkste manier om de ziekte op te lopen, zo blijkt uit Amerikaanse onderzoeken. Zo komt de bacterie nu eenmaal het makkelijkst de luchtwegen binnen. Alle mensen boven de veertig in die gevangenis hebben in ieder geval een verhoogd risico gelopen. Men heeft natuurlijk ook geen flauw benul hoe lang die bacterie in de leidingen heeft gezeten. Het zou allemaal voorkomen kunnen worden als boilerinstallaties die in dit soort complexen worden gebruikt, zouden worden vervangen door geisers. Als het water tot boven de zestig graden wordt verwarmd, is er geen kans op legionella-vorming.’
Naar schatting van hoogleraar gezondheidstechniek A. van Bronswijk van de Technische Universiteit Eindhoven overlijden er in Nederland jaarlijks tussen de zevenhonderd en duizend mensen aan een legionella-besmetting, die via de longen optreedt door het inademen van besmet waterstof. Zij wijt de verdubbeling van het aantal gevallen van longontsteking met dodelijke afloop in de afgelopen tien jaar in Nederland (van 2695 doden in 1987 tot 5731 in 1997) voor een substantieel deel aan (niet onderkende) gevallen van legionella-besmetting.
Hoe hardnekkig de legionella is, bleek onlangs in gevangenis Noordsingel in Rotterdam, waar in september de bacterie werd aangetroffen. Directeur facilitair bedrijf mevrouw I. Mostert van de Noordsingel meldt dat de warmwaterinstallatie nu één keer in de vier weken wordt doorgespoeld: 'De bacterie blijft namelijk terugkomen.’
In tegenstelling tot de directie van De Schutterswei bracht de leiding van de Rotterdamse gevangenis de legionella-besmetting wel meteen in de publiciteit, en werd zo veel mogelijk informatie gegeven aan de gedetineerden en hun familie.
Mostert: 'De besmetting werd bij ons voor het eerst ontdekt in de tandartsruimte. Daarom hebben we iedereen die die periode bij de tandarts is geweest direct laten controleren. Daarna bleek de bacterie ook in de douches te zitten. Dat was verontrustend. In een gevangenis heb je nu eenmaal veel mensen met een verhoogd risico voor legionella: mensen met een hiv-infectie, drugsverslaafden - die zijn veel kwetsbaarder voor de bacterie dan anderen. Er ontstond opmerkelijk weinig paniek onder de gedetineerden. Ik denk dat dat kwam door ons intensieve voorlichtingsprogramma. Er zijn uiteindelijk geen gevallen van legionella-besmetting ontdekt.’
In de Alkmaarse Schutterswei ontbreekt van een dergelijk voorlichtingsprogramma vooralsnog elk spoor. Wellicht onderdeel van het 'sobere regime’ dat in deze inrichting werd afgekondigd. Over een week kan worden vastgesteld of de legionella al dan niet slachtoffers heeft gemaakt. Directeur Helderman: 'Ik heb er alle vertrouwen in dat we de zaak onder controle hebben. Bijna nergens is de medische zorg zo goed als in een gevangenis, moet u weten.’