United 93 is de eerste publieksfilm over 9/11

Dodenvlucht verbeeld

United 93 is de eerste publieksfilm over 11 september 2001. Hoewel de film de gebeurtenissen in «het vierde vliegtuig» zonder overdreven dramatiek volgt, moet hij vooral gezien worden als een stap in het verwerkingsproces na de aanslagen.

Tijdens het proces tegen terreur-verdachte Zacharias Moussaoui, de «twintigste kaper», werd vorige maand voor het eerst de geluidsband afgespeeld van de voice recorder van vlucht 93 van United Airlines. Het vliegtuig was in de ochtend van 11 september 2001 op weg naar San Francisco en had zich, nadat het door vier terroristen was gekaapt, in het Capitool moeten boren. Het werd, zoals bekend, een leeg veld in Pennsylvania. Alle inzittenden kwamen om. Het doelwit van de kapers werd niet bereikt dankzij het verzet van de passagiers, die probeerden de cockpit binnen te dringen, waarna de kapers besloten het vliegtuig neer te laten storten. Omdat het vliegtuig later vertrok dan gepland, waren de passagiers op de hoogte van de aanslagen in New York en Washington. Hun strijd om hun leven te behouden en de kapers te overmeesteren staat centraal in de eerste publieksfilm over de aanslagen van 11 september. United 93 van Paul Greengrass ging eind april in première tijdens het Tribeca Film Festival, dat als reactie op de aanslagen door acteur Robert de Niro werd opgezet. De film is nu te zien in heel Amerika. De tv-beelden zijn bekend, documentaires over het onderwerp zijn er in overvloed, maar een speelfilm voor het grote publiek over de laatste uren van de slachtoffers, dat kon niet eerder.

United 93 begint met vier moslims die in een hotel bidden en zich vervolgens klaarmaken om het vliegtuig te nemen. Piloten en stewardessen zijn op weg naar hun werk, passagiers checken in op vliegveld Newark. Alles lijkt te duiden op een routinevlucht naar de Amerikaanse westkust. De 37 passagiers en zeven bemanningsleden wachten rustig als aangekondigd wordt dat het vliegtuig later vertrekt dan gepland. De piloten babbelen wat, passagiers doen een dutje of eten een broodje. De kijker weet dat het anders zal aflopen. Tijdens de vlucht nemen de kapers het vliegtuig over door de piloot en de copiloot te vermoorden en een passagier neer te steken. De passagiers komen vervolgens in verzet tegen de kapers, die uiteindelijk onder druk het vliegtuig neer laten storten. Real time worden de gebeurtenissen van de anderhalf uur durende vlucht naar de dood in beeld gebracht.

Al hadden de nabestaanden toestemming gegeven voor het maken van United 93, veel Amerikanen vonden de film te prematuur. Tijdens de vertoning van de trailer in Los Angeles werd geroepen dat het nog «te vroeg» was en in een New Yorkse bioscoop werd de film na klachten van bezoekers uit de programmering geschrapt. Bovendien hadden verschillende nabestaanden er tijdens de productie op gewezen dat niet alle passagiers zich even moedig hadden gedragen en hadden weer andere hun familieleden juist in een heroïscher rol willen zien. Desondanks wordt de film geprezen om het realistische beeld van de gebeurtenissen aan boord, met alle verwarring die je je bij de situatie kunt voorstellen. Dat geldt ook voor de kapers die niet als karikaturale moordmachines worden neergezet. Goedkope dramatiek en al te hevig patriottisme blijven uit. De eerste film over 11 september had veel erger kunnen zijn.

United 93 doet onwillekeurig denken aan een film als Collateral Damage, met Arnold Schwarzenegger in de hoofdrol. In september 2001 was de campagne voor die film in volle gang. Schwarzenegger speelt de brandweerman Gordon Brewer die zijn vrouw en zoon verliest bij een bomaanslag. «What would you do if you lost everything» luidt de tag line van de film. Als blijkt dat de overheid met de terroristen wil onderhandelen, neemt Brewer het recht in eigen hand en opent de jacht op de terroristen. Het is het bekende thema van de strijd tegen het kwaad in Amerikaanse speelfilms. Na de aanslagen in New York en Washington lag de film echter te gevoelig. Immers, niet alleen de nabestaanden van de slachtoffers van de aanslagen kregen een groot verlies te verduren, het hele land was in het hart geraakt. Collateral Damage werd uitgesteld, een jaar later alsnog uitgebracht, maar op een veel gematigder manier aangeprezen, waarbij een te sterk verband met de aanslagen in september 2001 zorgvuldig werd gemeden.

In eerdere publicaties is al gewezen op de schoonmaakactie van Hollywood als reactie op de aanslagen. Zo vormde het vermijden van het beeld van de onaangetaste Twin Towers de ultieme ontkenning van de aanslagen. Kritische documentaires waarin de aanslagen worden geanalyseerd en van een politieke context worden voorzien, bereikten het grote publiek amper of werden simpelweg niet in de VS vertoond. Een speelfilm over de aanslagen leek nog lang op zich te laten wachten. United 93 markeert dan ook een nieuwe fase in het verwerkingsproces na de knock-out van september 2001. De bouw van de Freedom Tower is begonnen, Moussaoui is veroordeeld, de film is nu in de bioscoop te zien. «This story had to be told», zei een van de na-bestaanden bij de eerste vertoning.

Het is geen toeval dat het verhaal over de aanslagen juist aan de hand van vlucht 93 wordt verteld. Niet alleen is veel bekend over wat zich tijdens deze vlucht heeft afgespeeld door gesprekken die passagiers met familie hebben gevoerd en de beschik-bare geluidsband, het belangrijkste is natuurlijk het verzet van de passagiers, het eerste tegen het nieuwe terrorisme. «On the day we faced fear, we also found courage» zijn de woorden waarmee de film aan de man wordt gebracht. De film laat de veerkracht van de Amerikaanse samenleving zien. Al is de situatie hopeloos, de passagiers berusten niet in hun lot. Het patriottis-tische element zit ’m niet zozeer in het verhaal, als wel in de keuze van de vlucht. Die biedt hoop, die biedt perspectief, niet voor de passagiers, maar wel voor de Amerikaanse samenleving. Om die reden is de film van grote betekenis voor het herstel van het zelfvertrouwen van de Amerikanen.

Letterkundige Sabine van Wesemael wees onlangs op het feit dat de aanslagen in de literatuur een veel grotere rol spelen dan in de film. Volgens haar moet film vooral realistisch overkomen, terwijl literatuur meer vrijheid biedt voor verbeelding. Daarbij speelt ongetwijfeld mee dat film in de VS toch vooral entertainment is. Verschillende critici vragen zich ook af waarom het publiek naar een film over de nationale catastrofe zou willen gaan. Het zien van de strijd van de passagiers biedt echter de mogelijkheid dicht bij de helden van die strijd te komen en daarmee een stap te zetten in de verwerking van de aanslagen.

De komende jaren zullen meer films over 11 september het licht zien. We kunnen alleen maar hopen dat die met eenzelfde bescheidenheid worden gemaakt.