‘Energiebedrijven willen geen maximumwinst’. ‘Invoering prijsplafond op losse schroeven’. ‘Energiemaatschappijen: nog geen jaarcontracten vanaf 1 januari’. En: ‘Prijsplafond is mogelijk staatssteun’.

Het is de verontrustende samenvatting van een maandje energiecrisis. Na het aanvankelijke gejuich liggen de kabinetsplannen om een maximumprijs in te stellen voor gas van alle kanten onder vuur. Tot een verbruik van twaalfhonderd kubieke meter per jaar betalen huishoudens niet meer dan 1,45 euro. De rest rekent de overheid af. Voor elektriciteit wordt eenzelfde regeling opgetuigd.

Glashelder, zou je zeggen, maar niet binnen de huidige economische verhoudingen. Zo vreest de Tweede Kamer terecht dat de Essents, Eneco’s en Vattenfalls van deze wereld misbruik zullen maken van de miljardensubsidie door hun tarieven op te schroeven. Overwinst op kosten van het kabinet. Dat wilde daarom enkel de kostprijs vergoeden. De reactie van de energiebedrijven is kort en bondig: gaan we niet doen.

Wat in één klap alle vraagtekens voor huishoudens in de energiecrisis had moeten wegnemen, ontpopt zich tot de zoveelste bron van onzekerheid. Je vóelt de frustratie in Den Haag. Voortkomend uit machteloosheid. Nederland wil wel, maar het kan niet, mag niet, lukt niet. Die politieke impotentie wordt verhuld met de aloude reflex: meer toezicht! Bestuursvoorzitter Martijn Snoep van de Autoriteit Consument & Markt pleitte er afgelopen week voor om de energiesector net zo streng te controleren als de banken.

De parallel is de juiste – maar om andere redenen dan de toezichthouder voor ogen heeft. Ook tijdens de financiële crisis van 2008 werden private bedrijven, van ING tot ABN Amro, gesteund met euro’s van de belastingbetaler. Ook dat gebeurde met verwijzing naar hun nutsfunctie: samen met de banken zou het voor de samenleving cruciale betalingsverkeer omvallen. En ook toen werd daar niet de juiste conclusie uit getrokken.

Die conclusie is wat elke burger met een beetje gezond verstand je kan vertellen. Is een voorziening zo belangrijk dat die desnoods gered moet worden met publiek geld? Doe het dan zelf. Als je iemand niet vertrouwt omdat hij andere belangen (denk aan: obsceen veel winst maken) heeft: stop met pappen-en-toezicht-houden. Nationaliseren dus.

De energiesector dient strenger gecontroleerd te worden

De bezwaren zijn bekend. Ten eerste: Brussel zal morren. Iets met principes en marktwerking. Dat is het toppunt van hypocrisie: de ‘markt’ voor energie wordt hoe dan ook gedomineerd door staatsbedrijven. Het enige verschil is dat die uit het buitenland komen. En waarom zou Nederland niet mogen wat een land als Frankrijk in de praktijk allang doet? Ten tweede: de overheid kan het niet aan. Denk toeslagendrama, de niet-afhandeling van de Groningse aardbevingen en het stikstofdebacle. En dan zou datzelfde falende ambtenarenapparaat ons de komende winter warm moeten houden?

Het verraderlijke is dat wat gepresenteerd wordt als argument voor een kleine overheid juist het product daarvan is. Opeenvolgende kabinetten hebben ingehakt op de Belastingdienst en andere uitvoeringsorganisaties. Soms financieel, maar veel vaker nog moreel. Wij. Kunnen. Niks. Zelfs na de bankencrisis werd onder leiding van premier Rutte het mes in eigen vlees gezet.

De realiteit is dat de Nederlandse staat hoe dan ook een rol te spelen heeft in de economie. Van het betalingsverkeer tot de energievoorziening. Het antwoord daarop moet niet zijn om elke paar jaar een nieuwe crisis te blussen met tientallen miljarden belastinggeld voor commerciële bedrijven. De oplossing is bouwen aan een betere, betrouwbare overheid. Dat dat heel goed mogelijk is, bewijst nota bene de energiesector zelf. Weinig mensen durven te beweren dat voor de liberalisering in de jaren negentig staatsbedrijf Gasunie er een potje van maakte.

Het meest gênante aan de discussie rond het prijsplafond is hoe de politiek als brandweerman zich steeds slaafser opstelt. Zonder hem fikt de boel af. En toch weten de eigenaren het, toekijkend vanuit hun instortende villa’s, nog zo te framen alsof zij het zijn die een gunst verlenen. Tijdens Prinsjesdag was minister Jetten voor Klimaat en Energie degene die ferme eisen stelde. Inmiddels doen de energiebedrijven, hoewel er al zeven failliet zijn gegaan en het aantal wanbetalers zonder steun zal exploderen, alsof het kabinet blij mag zijn dat ze meewerken.

Hoelang laat Den Haag zich nog vernederen?

Reageren? Haegens@groene.nl

Correctie 5-12-202
In een eerdere versie van dit stuk stond dat tot een verbruik van twaalfhonderd kubieke meter per maand huishoudens niet meer dan 1,45 euro betalen. Dat moet per jaar zijn en is aangepast.