Ramp in slow motion

‘Doe iets!’

Afgelopen week uitte de Tweede Kamer felle kritiek op de traagheid van de versterkingsoperaties in Groningen. De ramp in slow motion in het aardbevingsgebied raakt tienduizenden levens. Niet even, maar al jaren. En het is nog lang niet voorbij.

Overschild ligt in het epicentrum van de aardgaswinning. De schade door de aardbevingen is er enorm

Op de hoek waar de Meerweg en de Graauwedijk elkaar kruisen, staat de dorpskerk van Overschild. Op de gevel groeit een piepklein boompje, tussen de stenen hebben een paar varens hun weg gevonden, binnen zigzaggen scheuren in de muren van boven naar beneden, het oude stucwerk brokkelt af. ‘Het is verschrikkelijk’, beaamt Jur Bekooy, bouwkundig ingenieur van de Stichting Oude Groninger Kerken, terwijl hij langs de grote gaskachels in het middenpad loopt. ‘Van al onze kerken is deze er het slechtst aan toe.’

Overschild ligt in het epicentrum van de aardgaswinning. In het dorp is de schade door de aardbevingen enorm. Tachtig procent van de huizen moet worden gesloopt. Maar de Nederlands Hervormde kerk, gebouwd in 1880 in de zogenaamde neoklassieke waterstaatsstijl, is een rijksmonument en moet worden beschermd. ‘Bij deze kerken ontstaat niet direct na een beving schade’, zegt Bekooy, in het bijgebouwtje achter de kerk. ‘Soms verschijnen pas na maanden, soms zelfs na jaren de eerste scheuren in de kerkmuren.’

Eerst had Bekooy alleen te maken met de nam, maar het werd steeds complexer. ‘Toen kwam het Centrum Veilig Wonen, toen ging de Nationaal Coördinator Groningen zich er ook mee bemoeien. Al die overgangen gaven veel vertraging. En uiteindelijk moest Shell altijd nog zijn goedkeuring geven, en wilde het ministerie van Economische Zaken ook een duit in het zakje doen. We hebben hier aan tafel eindeloos veel bouwvergaderingen gehad.’ Aangezien de kerk nog moest worden gerestaureerd wilden ze dat samen met het schadeherstel en de versterking aanpakken. Alle experts moesten daarom bij elkaar komen. In januari 2017 waren de plannen klaar, zowel de nam, de Stichting Oude Groninger Kerken, Monumentenzorg als de overheid zouden bijdragen. ‘We wilden beginnen’, zegt Bekooy. ‘Maar toen werd het stil.’

Luister naar De Groene

In De Groene Amsterdammer Podcast interviewt Kees van den Bosch deze week Groene-redacteur Irene van der Linde over het Groningse aardbevingsgebied. Onze podcast is elke vrijdagochtend gratis beschikbaar via groene.nl/podcasts en via de andere bekende podcastkanalen

Hij kijkt uit het raam, naar de tuin, de weilanden erachter. ‘We wachten nu al vijf jaar sinds het melden van de schade. De bouwkosten stijgen alleen maar. Het is een gordiaanse knoop. Iedereen is best van goede wil, maar je komt er niet uit. Op wie moet ik boos worden? Zelfs dat is onduidelijk.’

Het aardbevingsdossier is bijna niet meer uit te leggen aan buitenstaanders. Het is alsof de Groningers in een eigen dimensie leven. Jur Bekooy heeft er een dagtaak aan – negentig procent van de ruim zestig Groninger kerken in het bevingsgebied heeft met schade te maken. Het is zijn werk, voor bewoners vindt hij het nog erger. ‘Ik weet nog een beetje de weg, maar een bewoner moet zich roepende in de woestijn voelen.’ Het wachten, de stress, de onzekerheid, de complexiteit. Hoe kan het dat de overheid dit niet kan oplossen? Alleen de taal al is symptomatisch. Zodra je ‘de regio’, zoals dat in bevingsjargon heet, binnenkomt, wordt er in codetaal gesproken: cvw, ncg, tcmg, batch 1588, 1581 en 1467, de hra-run, afkortingen die voor de bewoners na al die jaren gesneden koek zijn, maar voor buitenstaanders abracadabra. En nu komen er weer een paar bij, zoals het op te richten acvg en img.

In eerste instantie borg Jolanda Braam uit Overschild alle brieven en documenten over de aardbevingsschade keurig bij elkaar op. Daar is ze mee opgehouden. Wat heeft het voor zin, denkt ze. Nu zoekt ze naarstig in een paar lades naar de brief waarin werd aangekondigd dat zij voorlopig niet in aanmerking komen, ondanks alle beloftes, voor een versterkingsadvies. Ze vielen in het nieuwe systeem, werd gezegd, en zijn nu volgens een computer-risicomodel, het hra-model, ingeschaald als p90 – ‘licht verhoogd risico’. Dat betekent onderaan in de wachtrij. ‘Het is echt gekmakend’, zegt ze terwijl ze een ander kastje in haar woonboerderij opentrekt.

In de rest van Nederland leeft wellicht het idee dat nu de gaskraan dichtgaat en minister-president Mark Rutte (vvd) en minister Eric Wiebes (vvd) van Economische Zaken en Klimaat (ezk) hun excuses aan de Groningers hebben aangeboden, het de goede kant uitgaat. Maar niets is minder waar. Begin dit jaar beloofde Wiebes nog stellig dat 2019 het jaar van de uitvoering zou worden. Dat mensen de aannemersbusjes door de dorpen zouden zien rijden. Maar het bleef doodstil op de Groningse dorpsstraten. Er zijn dit jaar niet meer dan duizend woningen versterkt, duizenden zijn er nog te gaan. De wanhopige verhalen van getroffen Groningers zijn nagenoeg bekend. Toch is er nog steeds weinig opgelost. Hoe kan dat? En wat zegt dat over onze overheid? Hoe kan het bijvoorbeeld dat inwoners uit een piepklein Gronings dorp nu worden verdeeld in drie ‘regimes’, met een dreigende driespalt tot gevolg? ‘De nam en de regering hebben hier een juridisch monster gecreëerd’, zegt Braam.

Een maand geleden vielen bij de inwoners van Overschild weer twee aardbevingsbrieven in de e-mail-bus: de laatste Kamerbrief van minister Wiebes én een Raadsbrief waarin de gemeente Midden-Groningen uitleg geeft over de stand van zaken in de praktijk. ‘Nog meer afkortingen’, verzucht Klaasje Pen uit Overschild als ze de brieven heeft gelezen. Pen zit in haar achtertuin, de architectentekeningen van haar nieuwe woning voor haar op tafel. ‘Weer nieuwe organisaties.’ Wiebes zelf is bijna verlost van ‘Groningen’ waar hij zich al jaren op stuk bijt. Eind dit jaar zal een deel van zijn taken zijn overgedragen aan het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZ). Nu de gaswinning omlaag gaat, zal de nadruk komen te liggen op versterking en dat past beter bij het ministerie dat over wonen en bouwen gaat, zo luidt de redenering. De Kamerbrief over die overdracht is afgelopen week besproken in de Tweede Kamer, die felle kritiek uitte op de traagheid van de versterkingsoperaties.

‘De framing van Wiebes, dat het bijna is opgelost, is levensgevaarlijk voor het gebied’, vindt Susan Top, secretaris van het Groninger Gasberaad dat opkomt voor het belang van de burgers. ‘De minister heeft het voortdurend over “ik ga de gaskraan dichtdraaien”. Dat is heel stoer, maar het lost de problemen hier niet op. Het was dweilen met de kraan open, nu moet er nog wel gedweild worden.’

En dat dweilen wil de regering doen door deels nieuwe organisaties op te richten en andere te sluiten. Het Nationaal Programma Groningen (npg) zal investeren in het toekomstperspectief voor de regio. De Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen (tcmg), dat de schadeafhandeling regelt, zal overgaan in het Instituut Mijnbouwschade Groningen (img) en valt onder het ministerie van ezk. Schadeafhandeling wordt hiermee publiekrechtelijk gemaakt, in plaats van privaatrechtelijk zoals het tot nu toe was geregeld via de nam. De Tijdelijke wet Groningen die dat regelt wordt half januari in de Kamer behandeld. De versterking daarentegen, gaat vallen onder het ministerie van BZ. Het Centrum Veilig Wonen (cvw), dat namens de nam de versterking regelde, wordt opgeheven. Die taken worden overgenomen door de Nationaal Coördinator Groningen (ncg), die daarom wordt gereorganiseerd van regie- tot uitvoeringsorganisatie.

‘Zijn boodschap is: “Ik heb mijn huiswerk is gedaan”, zegt Top geïrriteerd. ‘De “regio” gaat meer verantwoordelijkheid krijgen en die moet het nu maar oplossen. Er wordt voor de derde of vierde keer een nieuw circus opgetuigd.’ Het wordt alleen maar complexer. De overheid blijft verantwoordelijk voor het vaststellen van de veiligheidskaders, daarvoor wordt er een nieuw Adviescollege Veiligheid Groningen (acvg) met deskundigen in het leven geroepen – ‘Fijn comfortabel voor de minister’, zegt Top. Binnen die kaders moet de nieuwe ncg de versterking gaan uitvoeren, námens het ministerie van BZ, maar de opdrachtgevers zijn de Groninger gemeenten. ‘Als ik de ncg was, zou ik nu al depressief onder een dekbed kruipen.’ En de bewoner is nergens. ‘Het is een volgend recept voor ellende. Over twee jaar zegt het ministerie: “Wat ik heb geërfd van mijn voorganger, het was zo’n puinhoop…”, dat zegt Wiebes nu ook over zijn erfenis van Henk Kamp.’

Na de eerste scheuren in de muur dacht Klaasje Pen nog: ‘Ik woon in Nederland, dit wordt opgelost.’ Dat dachten de meeste Groningers. Maar het kwam helemaal niet goed. Het is nu zeven jaar later. De psychische problemen in de regio zijn groot, de huizen zijn in waarde gekelderd, de schades lopen op, de versterkingen zijn nauwelijks van de grond gekomen, wachtlijsten groeien. ‘De boosheid is groot hier’, zegt Pen.

‘De besluitvorming in Den Haag is een door geld gedreven proces, in plaats van door mens gedreven'

‘Ik ben gekomen om te luisteren’, zegt de Nationale ombudsman, Reinier van Zutphen, als hij begin september binnenkomt in dorpshuis De Pompel in Overschild. De dorpsbewoners zitten al aan de lange tafel, onder hen ook Klaasje Pen en Jolanda Braam. Achter de bar schenkt een van de bewoners koffie in. De gezamenlijkheid staat in het dorp onder druk. Dat is de reden waarom ze de ombudsman hebben uitgenodigd, in de hoop dat hij iets voor ze kan doen. ‘Er is een sociale scheur ontstaan’, zegt een van hen aan tafel.

‘Is er al iets zichtbaar van wat jullie bedacht hebben als dorp?’ vraagt de ombudsman. Het is even stil. In maart 2016 streek de Nationaal Coördinator Groningen (ncg) in Overschild neer en richtte in De Pompel een kantoor in, om van hieruit bewoners te spreken. Overschild werd bestempeld als pilotdorp, waar als eerste zou worden begonnen met de inspectie en versterking van de huizen. Het was met niet meer dan vijfhonderd inwoners overzichtelijk en bijna alle huizen zijn in particuliere handen. Maar wat ooit voortvarend begon, is uitgemond in een pijnlijke situatie. De dorpsbewoners zijn verdeeld over drie ‘regimes’: een deel heeft te maken met de nam, een ander deel met de gemeente en het buitengebied weet niet waar het aan toe is. Nu is het een voorbeeld geworden van alles wat misgaat.

De dorpsbewoners richtten, gefrustreerd over alle onduidelijkheid, in 2016 de Dorpsbelangenwerkgroep Versterking Overschild (dvo) op. ‘Om sterker te staan’ tegenover de nam en de overheid. Elke maandagavond komen ze sindsdien in De Pompel samen. Ze vroegen zich af: wat willen wij eigenlijk zelf? En stelden in 2017 een witboek op, waarin ze hun wensen uiteenzetten. Gedacht vanuit de bewoner, de mens, zoals ze benadrukken. Het Witboek Versterking Overschild werd gepresenteerd aan de gemeente, die het enthousiast ontving.

‘Nee, niks’, antwoorden de bewoners aan de tafel in het dorpshuis en schudden daarbij gelaten het hoofd. ‘Alleen het vleermuizenhotel.’ (Ook voor de tweehonderd inwonende vleermuizen, gierzwaluwen, huiszwaluwen en huismussen in het dorp moet immers vervangende woonruimte worden geregeld.)

Voor veel inwoners van Overschild is hun huis geen rustpunt meer, maar een probleem

Er zijn tal van problemen en redenen aan te wijzen van wat er fout ging. Al in 2015 constateerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid in zijn rapport Aardbevingsrisico’s in Groningen, waarin het de besluitvorming over de gaswinning van 1959 tot 2014 onderzocht, dat vanaf het begin te weinig rekening is gehouden met de veiligheid van de bewoners. ‘Op de eerste plaats stond een maximale opbrengst, optimaal gebruik van de Nederlandse bodemschatten en continuïteit in de gasvoorziening.’

Na de beving van Huizinge in 2012 van 3,4 op de schaal van Richter – in de Groningse volksmond ‘dé beving’ genoemd – kon niemand er meer omheen dat er echt wat aan de hand was in Groningen. Desondanks speelde veiligheid daarna nog steeds geen rol. Opvallend is ook dat alle bij de gaswinning betrokken partijen – het ministerie van ezk, Staatstoezicht op de Mijnen, nam, Shell, ExxonMobil en GasTerra – samen een gesloten bolwerk vormden, gericht op consensus. ‘Deze partijen hebben jarenlang hecht samengewerkt met wederzijds begrip voor elkaar en elkanders belangen’, aldus de Onderzoeksraad. Noch vanuit de nam, noch vanuit het ministerie van ezk was er oog voor ongerustheid en onveiligheidsgevoelens bij bewoners. Deze houding heeft, zo concludeert de raad, voor een belangrijk deel bijgedragen aan het wantrouwen.

Ook na dit rapport werd het niet beter. Na Huizinge is er zelfs meer gas dan ooit uit de grond gehaald. ‘De besluitvorming in Den Haag is een door geld gedreven proces, in plaats van door mens gedreven’, zegt ombudsman Reinier van Zutphen in een Amsterdams café. Hij maakte dit voorjaar nog een grote tour door Groningen en hield in tal van aardbevingsdorpen ‘spreekuur’. Zijn conclusie was niet mals, en is dat nog steeds niet. De eerste afspraak voor een bezoek aan Groningen begin 2020 heeft hij alweer in de agenda staan. ‘Veel mensen zijn murw en moedeloos.’

Zo’n tienduizend Groningers hebben ondertussen stressgerelateerde gezondheidsklachten. De meest voorkomende klachten: sombere stemmingen, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, hartkloppingen, hoofdpijn of slaapproblemen. ‘Deze gevolgen hebben invloed op relaties, werk en meedoen in de samenleving’, zegt Yvonne Schippers, projectleider Aardbevingen bij de ggd Groningen op het terras van Hotel Spoorzicht in Loppersum. ‘Wij gebruiken de richtlijnen voor hulpverlening na een ramp, want dit is een ramp in slow motion.’ Ze ziet de draagkracht bij mensen afnemen. ‘Er is minder rek. Mensen ontwikkelen een wantrouwen naar alles wat is beloofd. Kinderen krijgen dat wantrouwen mee. Ook de boosheid. Ze worden opgevoed met het idee dat je de overheid niet kunt vertrouwen.’

Toen Schippers in maart 2018 begon, was haar eerste gedachte: dit kan niet waar zijn, hoe is dit mogelijk? Ze zag hoe ingrijpend het was, hoe mensen in de problemen kwamen. ‘Het had van begin af aan zo anders gekund’, zegt Schippers. ‘Ruimhartiger, mensen niet tot drie cijfers achter de komma controleren.’ Het hele systeem is volgens haar opgetuigd vanuit wantrouwen. ‘Alsof je ervan uitgaat dat mensen een financieel voordeel willen halen. Alles moest juridisch worden afgedekt. Waarom daarop focussen? Er zijn nu dure instituten opgericht om een paar fraudeurs te voorkomen. Het meeste geld is uitgegeven aan juristen, deskundigen en andere professionals. Niet aan de bewoners.’ Ze ziet dat er nu wel stappen worden gemaakt, dat er gewerkt wordt aan een warmere houding. ‘Er zijn ook mensen die tevreden zijn, die hoor je niet meer.’

‘Mensen willen een concrete oplossing voor hun huizen’, zegt Katherine Stroebe, sociaal psycholoog aan de Rijksuniversiteit Groningen, telefonisch. ‘In plaats daarvan krijgen ze steeds nieuwe regels en worden beloftes continu veranderd.’ Stroebe doet sinds 2013 onderzoek naar de sociaalpsychologische gevolgen van de aardbevingen. Het past binnen haar grote onderzoeksthema, waarin ze kijkt naar hoe mensen zich gedragen als ze zich onrechtvaardig behandeld voelen. ‘Toen ik ermee begon, kwam ik er al snel achter hoeveel leed er achter de voordeuren zit en hoe weinig aandacht daarvoor is.’ Ze zag in de loop van de jaren het aantal gezondheidsklachten gestaag toenemen. Vooral bij de ongeveer honderdduizend mensen met meervoudige schades. ‘Het is een opeenstapeling van schade op schade. Ze zijn niet bang dat hun huis instort, maar ze zijn onzeker over de toekomst. Wat er gaat gebeuren, wat de financiële gevolgen zijn. Schades worden cosmetisch gerepareerd, naar de fundering wordt weinig onderzoek gedaan.’

Voor veel mensen is hun huis een probleem geworden, in plaats van een rustpunt in hun leven. Als de politiek niet verandert, is het lastig dat te veranderen. Wetenschappelijke literatuur richt zich vooral op acute rampen. ‘Daar vindt herstel plaats over tijd’, zegt Stroebe. ‘Maar hier wordt de stress in de tijd groter in plaats van kleiner. Evenals het gebrek aan vertrouwen in de overheid die niet met een oplossing komt. Normaal in een democratie wordt er voor burgers gezorgd. In Groningen wordt dat niet meer zo gevoeld.’

Eind 2016 leek er eindelijk iets te gaan gebeuren in Overschild. De eerste inspecties vonden plaats aan de Meerweg, ook bij Klaasje Pen. In De Pompel werd een paar maanden later hun versterkingsadvies uitgedeeld, waarbij vrijwel alle bewoners hoorden dat hun huizen gesloopt moesten worden. Plannen voor nieuwbouw begonnen, en net als in de rest van Groningen werd nagedacht over dorpsvernieuwing en milieuvriendelijk bouwen. Maar bij Jolanda Braam, die in een woonboerderij buiten de bebouwde kom woont, kwam de inspectie pas in november 2017 langs. Ook bij haar liepen ze met tien mensen de hele dag door het huis, onderzochten scheuren en fundering. ‘Maar daarna werd het stil’, zegt Braam. ‘Alles werd bevroren.’

De huidige regels en loketten zijn zo complex dat de gemeente voor een nieuwe medewerker twee tot drie maanden rekent om zich in te werken

In maart 2018 besloot minister Wiebes de gaskraan verder dicht te draaien en kondigde tegelijkertijd aan alle versterkingsplannen stop te zetten. Hij drukte op de pauzeknop, zoals hij dat noemde. Eerst wilde hij onderzoeken of versterking nog wel nodig was. Het gevolg: alle bedrijven, de adviesbureaus, de aannemers, de ingenieurs die klaarstonden om te beginnen, vertrokken. De bewoners bleven machteloos achter. ‘Hij heeft tegen alle afspraken, rapporten en adviezen in dit besluit genomen’, zegt Susan Top van het Groninger Gasberaad. ‘Die versterking is een gigantische operatie, alle marktpartijen waren net aan boord, zij hadden geïnvesteerd in kennis en tijd. Nu werden weer de spelregels veranderd, weer was er onzekerheid. Het heeft gezorgd voor twee jaar vertraging.’

Zelf wijst de minister in een interview met RTV Noord de nam als schuldige aan van deze vertraging. Hij zou pas onlangs gehoord hebben over de achterstanden bij het cvw en de nam. ‘Ik ontplofte toen ik dat hoorde’, zegt Top. ‘Hij wist donders goed dat er vanaf het begin problemen waren met het cvw, we trokken constant aan de bel. Iedereen in Groningen weet dat al jaren. Het is nooit anders geweest.’ Wiebes heeft uiteindelijk de Boston Consulting Group ingehuurd om uit te zoeken wat er lag aan inspecties en adviezen. ‘Ze kwamen er niet achter. Het is er een zooitje.’

Top pleit al jaren voor één loket waar bewoners terechtkunnen voor zowel schade als versterking. Er wordt, vindt Top, vanuit het systeem gedacht, niet vanuit de bewoner. Die heeft voor hetzelfde huis steeds te maken met twee organisaties. ‘Daardoor kan het zijn dat er een stukadoor komt om schade aan een muur te herstellen, maar dat diezelfde woning volgend jaar versterkt gaat worden. Dat is toch onlogisch? Ze opereren totaal los van elkaar.’ Maar juist die scheiding wordt nu wettelijk verankerd en bij twee instituten en twee ministeries gelegd. ‘Ga eens met de mensen praten wat ze willen. Geef mensen een bouwdepot. De een wil geld bijleggen, de ander wil weg, de ander wil zijn huis levensloopbestendig maken. Wij zijn voor een integrale oplossing, van dorp tot dorp. Neem ook mensen mee die geen schade hebben, betrek de dorpsvernieuwing erbij, de krimpproblemen, maak de regio toekomstbestendig.’

‘Dat de minister in 2018 de pauzeknop indrukte, is een van de oorzaken van de huidige problemen’, zegt wethouder Anja Woortman (pvda), verantwoordelijk voor het aardbevingsdossier in de gemeente Midden-Groningen, telefonisch. ‘Het was een goed besluit dat de gaswinning naar beneden ging, ook dat de operatie anders en sneller moest. Maar de huidige situatie is niet beter. In Overschild zijn er nu grote verschillen tussen de oude en nieuwe regeling. En het bleek moeilijk om de hele operatie weer op gang te brengen.’

Tot voor kort hadden gemeenten niet veel in te brengen, wat soms heel frustrerend was. Nu zijn ze ook opdrachtgever. ‘Wij werden door de bewoners nog vertrouwd als lokale overheid, nu moeten we het waarmaken’, zegt Woortman. Het zal een opgave worden. De wethouder benadrukt hoe ongekend de opgave is, zoveel particuliere woningen zijn nog nooit in Nederland tegelijkertijd gesloopt en vervangen voor nieuwbouw. Ze willen als gemeente het dorp in een keer aanpakken, ongeacht P50 of P90. ‘Het is belangrijk dat het proces voorspelbaar wordt’, zegt Woortman. Maar het is ook lastig om goed in de rol van opdrachtgever te komen. ‘Mechanismen zijn nog niet helemaal goed in lijn’, zoals ze dat noemt. ‘Als we meer in positie komen als gemeente en als de ncg als uitvoeringsorganisatie op volle kracht is, dan hoop ik dat we meer doorzettingsmacht hebben. We krijgen nu ook kritiek. Het vertrouwen is broos.’ Ze maakt zich er zorgen over. ‘Ik heb te vaak in het dorpshuis gestaan en moeten zeggen: we gaan het niet halen. Alles ligt hier gevoelig.’

De huidige regels, loketten en wetten zijn zo complex dat de gemeente Midden-Groningen voor een nieuwe medewerker twee tot drie maanden rekent om zich in te werken. ‘Het is ingewikkeld qua inhoud en qua proces’, zegt Nico Beukema, projectleider Versterking bij de gemeente. ‘Hoe dit zo gekomen is, is nauwelijks te achterhalen, maar het is een realiteit waar je dagelijks mee wordt geconfronteerd.’ De talloze stappen in besluitvorming, eerst door de nam, later de ministeries, zorgen voor opgestapelde spelregels. Dat leidt tot de scheiding in het dorp waarbij bewoners binnen de bebouwde kom een nieuw huis krijgen en het buitengebied er achteraan hobbelt. ‘Ze wachten nu twee jaar op antwoord’, zegt Beukema. Dat gaan ze, weet hij sinds kort, in 2020 krijgen. ‘Dan kunnen ook zij een volgende stap zetten.’

Toen Reinier van Zutphen in april 2015 aantrad als Nationale ombudsman lag het dossier ‘Groningen’ al bij de nam en het ministerie van Economische Zaken. Een jaar later kwam hij met het rapport Bestuurlijke spaghetti? over de klacht- en geschilbeslechting. ‘En die spaghetti is in de loop van de jaren eerder meer dan minder geworden’, zegt hij terwijl hij koffie bestelt. ‘Wat is er nu de laatste drie jaar gebeurd? Een paar kleine dingetjes. Het is onthutsend. Iedereen onderschrijft wat ik zeg. Maar ondertussen zie ik niks gebeuren, alsof ze het niet kunnen omzetten in handelen.’ Daarom ook heeft hij kritiek op de positieve toon van minister Wiebes uit de laatste Kamerbrief, die niet aansluit op de signalen die hij hoorde in Overschild, Loppersum en Uithuizen, noch bij alle klachten die hij nog steeds krijgt. ‘Sommige bewoners hebben het zelfs over een bewuste vertragingstactiek die vanuit de overheid is ingezet.’ Van Zutphen vindt de keuze om taken over te hevelen naar het ministerie van BZ weliswaar logisch, omdat het over wonen gaat, maar vanuit het perspectief van de burger maakt hij zich zorgen. Wie te maken heeft met zowel versterking als schadeherstel heeft nu met twee uitvoeringsorganisaties van doen, en met twee aansturende departementen. ‘De vraag is of dit de samenwerking en de slagkracht zal vergroten of dat het juist nog meer bureaucratie met zich mee gaat brengen.’

Hij voelt zich nauw betrokken bij de regio. ‘Als je je eenmaal met “Groningen” bezighoudt, laat het je niet meer los’, zegt hij. ‘Er is meer aan de hand dan geld. Het vertrouwen is weg, en er zijn nog heel weinig stappen gezet om dat terug te krijgen. Eerst werd vanuit Den Haag gezegd: “We trekken ons uw lot aan.” Nu: “Het had niet mogen gebeuren.” Hoelang blijven ze dat herhalen? Het heeft ontbroken aan oprechtheid. Bewoners snappen niet waarom de overheid niet aan hen vraagt: hoe zullen we het doen? Mensen melden schades omdat ze schades hebben, niet om er een slaatje uit te slaan. Nu wordt eerst gecontroleerd of dat wel zo is. Waarom wordt er niet gezegd: “Hier is het geld.” Vertrouw die mensen. Neem een risico om het goede te doen voor de goede mensen, en stel niet de fraudeurs centraal.’

Ongeduldig neemt hij een slok. ‘Stuur alle juristen naar huis! Wees eerlijk tegen de mensen, zeg: het gaat nog even duren. Mensen willen zelf in charge zijn. Nu gaat alles om systemen, waar mensen in moeten passen. Het gaat over Europese aanbestedingen, taxateurs en adviesbureaus, over goedkoop aanbesteden in het westen van het land. Koop regionaal in, ga naar Brussel om dat te regelen. Zorg dat de middenstand intact blijft. Doe iets, durf te zeggen: “Deze operatie deugt niet.” Het gaat om het welzijn van burgers.’ Hij ziet dat het voor veel mensen erger wordt, mentaal haken ze af. Ze zijn hun spaargeld kwijt, investeren niet meer in hun huis, er zit veel pensioen in bedrijfjes. ‘Een deel van de Groningers is getraumatiseerd. Het gaat om existentiële vragen: wat gaat er gebeuren, waar kan ik op rekenen? Het is geen keuze, mensen kunnen niet weg.’

De ombudsman pleit voor een noodplan, een Deltaplan, waarin ook een visie voor de regio ligt besloten. Hoe ziet de toekomst er in Groningen uit? Is er werk, zijn er scholen en ziekenhuizen? Hoe zit het met de infrastructuur? Hij maakt zich zorgen over de kinderen, die hem soms met tranen in de ogen vertellen over hun leefsituatie. ‘Alles voedt het wij-zij-denken’, zegt Van Zutphen. ‘En een arme omgeving wordt armer.’

‘Groningen’ houdt ons ook een spiegel voor. In heel Nederland zie je dat het wantrouwen is geïnstitutionaliseerd, dat de overheid tegenover de burger staat. Van Zutphen komt zelf uit de rechtspraak, waar hij eerder zag hoe gebouwen werden gesloten en mensen werden vervangen door computers. Met een enorme verschraling tot gevolg. Er is geen contact met de burgers, beslissingen worden overgelaten aan machines. ‘Het systeem is belangrijker geworden dan de medewerkers. Mensen nemen geen verantwoordelijkheid meer. Het is een werkelijk probleem dat zich op allerlei terreinen voordoet. Niet alleen in Groningen. Alles draait om efficiency, kostenbesparing en controle.’

Afgelopen week kondigde wethouder Anja Woortman aan af te treden. Haar portefeuille gaswinning kostte haar te veel tijd en energie in combinatie met haar gezin. ‘Weer een bestuurder die afhaakt’, zegt Klaasje Pen. ‘Ze heeft keihard gestreden voor ons. Misschien was ze te gedreven.’

Lees ook


Nog te zien tot en met eind december: Gas, de theatervoorstelling over de gaswinning in Groningen van theater Jan Vos.