Economie

Donkergroen

Siemens maakt zeshonderd mensen in Hengelo werkloos, meer dan tien keer zo veel in andere landen, en nog eens een veelvoud in toeleverende industrie. De gasturbines die het produceert passen niet in een wereld die richting energietransitie schuift. De vergroening van onze economie krijgt een grimmige kant. Hybride rijden en zonnepanelen op je dak doen niemand kwaad. Maar nu wordt het menens. Wat kost het ons de opwarming van de aarde tot twee graden te beperken? Verkeerde vraag. Wie gaat de kosten betalen? Goede vraag. Doen we niks, dan gaan Henk en Ingrid de rekening betalen. Daarmee ondermijnen we het draagvlak voor de energietransitie. Hetzelfde geldt voor robotisering. De ontslagen bij onze grootbanken – ruim vijftigduizend in een paar jaar – zijn de voorbode van een grotere golf ten gevolge van robotisering.

Dat zou geen nieuw inzicht moeten zijn. Klimaatverandering en robotisering hebben op korte termijn immers dezelfde gevolgen voor Henk en Ingrid als globalisering: baanonzekerheid, achterblijvend loon, ontslag. Het is geen wonder dat populisten niet alleen het eigen land op de eerste plaats zetten, maar ook vaak klimaatontkenners en technologiepessimisten zijn. Wat op het eerste gezicht een verzameling losse standpunten lijkt, heeft bij nader inzien toch een gemene deler. Minder vraag naar kolen en gasturbines raakt laaggeschoolde arbeid in West Virginia en Hengelo net zo hard als meer aanbod van Chinese elektronica en outsourcing naar India.

Maar de populistische ontkenning van deze processen is in wezen misplaatst. Het zijn niet globalisering, robotisering en klimaatverandering die de impact op Henk en Ingrid bepalen. Het is onze reactie erop. Sommige overheden hebben met actief beleid gezorgd dat de voordelen hun economie ten deel vielen en de nadelen hen niet te veel schaadden. Andere hebben zich zonder morren overgegeven aan een groeimodel dat een kleine elite ten goede kwam en nu voor veel populisme en onvrede zorgt.

Omdat we met die twee reacties op globalisering enkele decennia ervaring hebben, begint zich een consensus te ontwikkelen dat globalisering gemanaged moet worden. Al was het maar om de electorale steun voor een open economie en internationale economische samenwerking te waarborgen.

Is er voor Henk en Ingrid eigenlijk een plan B?

Wijze les. Hoe gaan we die nu toepassen op robotisering en klimaatverandering, die ons immers voor dezelfde uitdagingen stellen? Zelfde gevolgen, andere oorzaken, gemeenschappelijke lessen: verdeel de schade, creëer geen grote groep verliezers. Laat de grachtengordel niet alleen zonnepanelen plaatsen, maar ook bijspringen om Henk en Ingrid van werk naar werk te helpen. Of, als dat even niet lukt, een genereus vangnet te bieden in tijden van toenemende onzekerheid.

Net als bij globalisering is de energietransitie nog te vaak een narratief van kansen en mogelijkheden, niet van bedreiging en verliezen. Een verhaal dat verteld wordt door hen die inderdaad slechts te winnen hebben bij een schonere economie. Ze vertrouwen erop dat de zonnepanelensector zal exploderen en nieuwe werkgelegenheid zal creëren voor werknemers die nu nog werken in alles wat met kolen, gas en verbrandingsmotoren te maken heeft. Ze weten dat we onze jeugd niet meer moeten opleiden tot elektriciens maar tot robotmonteurs.

Mij lijkt dat allemaal niet zo eenduidig. Mij lijkt het dat we de toekomst niet kennen, dat er zowel noodzaak tot beslissend handelen als grote onzekerheid is, dat de downside risks enorm zijn, en dat ze niet zullen neerslaan bij bakfietsrijders of in de grachtengordel. Ze zullen neerslaan bij precies die mensen die ook steeds maar niet meeprofiteerden van de globalisering. Is er voor hen eigenlijk een plan B, mochten ze toch niet allemaal aan de slag kunnen als robotverzorger? Anders zijn we nu de populisten van morgen aan het creëren. En of je daar nu vanuit de solidariteitsgedachte naar kijkt of vanuit koele Realpolitik: dat te laten gebeuren is onverstandig. Het kan bovendien anders.

Het mega-hedgefonds Bridgewater propageert een all weather investing beleggingsstrategie. Het doel is niet maximale returns, maar een portfolio dat stormbestendig is. Het middel is brede spreiding. Als de partij voor all weather politics nog niet bestaat, zou die morgen opgericht moeten worden. Of neem de managementstrategie die bekend staat als de ‘pre mortem analyse’. Richt je niet op het succes dat je wilt bereiken; richt je eerst maar eens op de rampen waar je liever niet aan denkt, maar die toch niet denkbeeldig zijn. Bedenk dan wat je gaat doen om die rampen te voorkomen, voordat je verder mijmert over hoe geweldig de toekomst zal zijn indien je succesvol bent. De ommekeer richting groene energie moet er komen. Maar zorg ervoor dat Henk en Ingrid aan boord zijn voordat je de steven wendt.