Doodsdrift op z'n chinees

Frozen (Jidu hanleng) van Wang Xiaoshuai of Wu Ming (zijn onderduiknaam) is een film over het verlangen naar de dood. Qi Lei verpersoonlijkt dit doodsverlangen. Hij is de bijna clichématige jonge zwart-romantische kunstenaar. Niet echt clichématig, want Qi Lei woont in Peking en daar is de zwarte romantiek, toonbeeld van westerse decadentie, nog ondenkbaar. Bijna alle extreme kunst is nog ondenkbaar en daarom moet er nog veel worden uitgeprobeerd. Daarvan zit een leuk voorbeeld in Frozen; zo leuk dat het bijna niet in deze melancholieke film past. Twee kunstenaarsvrienden van Qi Lei voeren een zogenaamde kotsperformance op. Het leven en het kunstklimaat zijn om te kotsen, en dat demonstreren ze plastisch. Ze zetten zich aan een tafeltje en werken met mes en vork (nee, niet met stokjes) kokhalzend een stuk zeep naar binnen. Het heeft eerder iets van een ontgroeningsritueel van een stel studenten dan van een kunstperformance, maar er wordt druk gefotografeerd en het wordt blijkbaar serieus genomen.

De film, die over het geheel serieus en realistisch is, bevat nog een erg leuk moment. De doodsdrift van Qi Lei werkt op de zenuwen van zijn omgeving. Ten einde raad brengt zijn vriendin hem samen met een andere kunstenaar naar een psychiatrische inrichting. Qi Lei lijkt het apathisch te ondergaan. De jonge kunstenaars worden aangegaapt door de patiënten. Als twee verplegers niet Qi Lei maar de bevriende kunstenaar meenemen volgt een kolderieke vertoning in de kamer van de psychiater. De kunstenaar slaagt er niet in om duidelijk te maken dat niet hij, maar die andere man de patiënt is. Het maakt op een grappige manier duidelijk hoe men in Peking tegen jonge moderne kunstenaars aankijkt.
De zeepperformance en de persoonsverwisseling in het gekkenhuis zijn nagenoeg de enige humoristische momenten in de film. Alleen de zwager van Qi Lei heeft nog een komisch kantje. Hij lijkt model te staan voor de gewone man die helemaal niets van kunst begrijpt, maar wel de boerenslimheid heeft om de schilderijen van Qi Lei in veiligheid te willen brengen. Na de zelfgekozen dood van de jonge kunstenaar worden die tenslotte vast veel geld waard.
Misschien heeft de film nog een komische kant, maar daar ben ik niet zeker van. De kunstenaar gaat dood. Daarmee verklap ik niet de plot, want van meet af aan is dit duidelijk. De film opent niet voor niets met de inrichting van een postume tentoonstelling van zijn werk. Alleen blijkt de kunstenaar op dat moment eigenlijk helemaal niet dood te zijn. Hiermee verklap ik wel iets van de plot, maar dat moet even. Na een hoogst serieus uitgevoerde ijsperformance zou Qi Lei aan onderkoeling zijn gestorven. Niet per ongeluk, maar moedwillig. Als hij in een latere scène toch weer verschijnt, denk je aan een droombeeld of een verbeelding van het hiernamaals. Maar nee. Qi Lei heeft echt iedereen bij de neus genomen. Alleen een soort oudere kunstgoeroe heeft hij in vertrouwen genomen. De tragiek is dat Qi Lei geen baat heeft bij zijn practical joke. Zijn imago is daarvoor te serieus. Ik zou daaraan kunnen toevoegen dat ook de film daarvoor te serieus is. Qi Lei zal dus alsnog moeten sterven.
Een beetje rare film toch, die je gemakkelijk op het verkeerde been zet. Veel critici zijn op het serieuze been gaan staan omdat Frozen met een dissident aura in Nederland verscheen: verboden, en dus kennelijk politiek. De film is geïnterpreteerd als een aanklacht tegen de Chinese samenleving. De gekweldheid van Qi Lei werd voor het gemak gezien als de instelling van de filmmaker zelf. Frozen werd fel, somber en geposeerd genoemd. Maar hoe moet de humor in het gekkenhuis dan worden begrepen? En die verrassende plotwending? De feitelijke film is veel grilliger dan past bij de standaardverklaring voor verboden films. Ik stel voor die grilligheid onverklaard te laten opdat de complexiteit van deze kleine bijzondere film intact blijft.