FILM

Doodskoppen in de stad

Tropa de Elite 2

Weinig populaire actiefilms leggen de dunne scheidslijn tussen een verleidelijke vorm van het fascisme en de vereisten van de moderne rechtsstaat zo genadeloos bloot als Tropa de Elite (2008) en het vervolg, Tropa de Elite 2, van de Braziliaanse regisseur José Padilha. De hoofdfiguur, kolonel Nascimento (Wagner Moura), belichaamt het schisma tussen tirannie en democratie. Als politieagent bij het omineus klinkende State Police Operations Batallion (Bope) staat hij tussen twee werelden: enerzijds het dwingende geweld van zijn werk, anderzijds zijn zoon die tederheid en liefde in hem wakker maakt.
De setting voor Tropa de Elite 2 is opnieuw Rio de Janeiro, waar permanent oorlog heerst door de kloof tussen arm en rijk en de strijd tussen rivaliserende drugsbendes. Regisseur Padhila brengt de stad schitterend in beeld met een oververzadigd kleurenpalet. En door brede, zwiepende camerabewegingen vanuit de lucht, die de uitgestrektheid van een ogenschijnlijk oneindige stad benadrukken, te contrasteren met nerveuze, haast stokkende close-ups in de steegjes van de favelas, arme stadswijken waar een menselijk leven niets meer betekent.
Beide films zijn rauw én toegankelijk. Dat kan ook niet anders, want de waarde van deze werken ligt in het feit dat actuele thematiek de basis vormt voor soepel gemaakte actiefilms waarin vooral ook aandacht is voor de psychologie van de personages. In termen die bij ons worden gebruikt: dit zijn ‘artistieke publieksfilms’. Een paar jaar geleden was de eerste film zelfs een hype doordat tien miljoen Brazilianen lang voor de release een illegale kopie ervan zagen. Dat was het begin van een zegetocht, vooral dankzij een aanzienlijke investering van het Amerikaanse distributie- en productiehuis Weinstein. De hype bereikte een hoogtepunt toen de film op het festival van Berlijn een Gouden Beer kreeg.
Maar de vraag welke zenuw deze films precies raken is niet zo eenvoudig te beantwoorden. De protagonisten in het verhaal, Nascimento en zijn vriend en collega Mattias, zijn immers verbonden aan een eenheid die in naam van de staat militaire operaties in de sloppenwijken uitvoert. Dat is nodig, want geen normale politie-eenheid durft de favelas, waar bandeloosheid heerst en drugsbaronnen het voor het zeggen hebben, binnen te gaan.
Nascimento en Mattias, die allebei bloed van onschuldige mensen aan hun handen hebben, zijn in de nieuwe Tropa de Elite steeds meer het slachtoffer van duistere krachten. Complotten en corruptie tieren welig; de lijntjes tussen politie, politici en media zijn kort. Nascimento, nu een kolonel, moet bijvoorbeeld machteloos toekijken hoe zijn bevelen tijdens het indammen van een gevangenisopstand worden genegeerd. Het bloed vloeit rijkelijk.
Interessant is de rol van de linkse activist Fraga. Hij beijvert zich niet alleen voor de rechten van de gevangenen zoals het hoort in een rechtsstaat, maar daardoor komt hij lijnrecht tegenover de Bope-agenten te staan. Wrang merkt de verteller Nascimento in zijn voice-over op dat linkse intellectuelen de schurken blijven verdedigen terwijl hij voor 'fascist’ wordt uitgemaakt.
Veel keuze hebben deze personages niet, en dat raakt de kern van beide films: in deze wereld waarin rijk en arm naast, maar eeuwig gescheiden van elkaar leven, kijkt niemand er meer van op dat de politie zwaargewapend als soldaten en gekleed in zwarte uniformen met als logo een doodskop de straat op gaat.
Padilha suggereert dat er maar één slachtoffer is van de ontmenselijking die dit regeren met harde hand met zich meebrengt, en dat is het overgrote deel van het volk dat niets heeft en nooit iets zal hebben. Toch blijft de focus van zijn vertelling de leefwereld van de agenten. En dat is vernieuwend. En behoorlijk confronterend. Een agent zegt zonder blikken of blozen: 'De stress van thuis raken we kwijt op straat.’ En zo gefilmd en gepresenteerd dat je niet anders kunt dan met hem te doen hebben.

Te zien vanaf 22 september