Clinton wil ook rakketten

Doorstart van de Koude Oorlog

Net als Reagan zet nu ook president Clinton zich in voor een defensief rakettensysteem. Een nieuwe wapenwedloop lijkt het logische gevolg. Maar vooralsnog is Clinton banger voor Noord-Carolina dan voor Noord-Korea.

Er klinkt zowel woede als bezorgdheid in de stem van professor Alexander Nikitin. Als directeur van het Moskouse Centre for Political and International Studies adviseert hij onder meer de commissie voor Buitenlandse Betrekkingen van de Doema. Nikitin: ‘Diplomatieke problemen zijn onvermijdelijk als de Amerikanen hun plannen voor antikernraketten uitvoeren. Ze maken het essentiële Antiballistische Raketten Verdrag tot een spelletje. Het geeft ons Russen geen andere optie dan eveneens verdragen open te breken, zoals het onlangs in de Doema geratificeerde Start ii-verdrag dat voorziet in een ontmanteling van duizenden kernkoppen. Een nieuwe wapenwedloop is het logische gevolg.’

Nikitin doelt op de nietsontziende solistische ramkoers die de Amerikaanse president Clinton heeft ingezet door koste wat het kost een defensief rakettensysteem in Alaska te bouwen. Dit systeem gaat lijnrecht in tegen het dertig jaar oude Antiballistische Raketten Verdrag. De rechtervleugel van de Republikeinen wil echter nog veel verder gaan en heeft Ronald Reagans ruimteschild Star Wars uit de mottenballen gehaald. Daarmee wordt het fundament onder de wapenbeheersing van de afgelopen dertig jaar weggeslagen.

De ronkende krijgstaal klinkt als vanouds – alsof de glasnost van Gorbatsjov nooit heeft bestaan. Maar volgens de Amerikanen wordt het zestig miljard kostende National Missile Defense-systeem (nmd) niet gebouwd om Russische raketten uit de lucht te halen. Het gaat hen om 'schurkenstaten’ als Noord-Korea, Irak, Iran en Libië. Dat zijn Amerika’s nieuwe vijanden, en hun onvoorspelbare regimes hebben zowel de mogelijkheid als de bereidheid biochemische wapens te gebruiken. En wie weet nucleaire wapens. Rond 2005 moet de eerste fase – bestaande uit honderd raketten – operationeel zijn.

Het Anti-Ballistic Missile-verdrag (abm) uit 1972 verbiedt raketschilden als het nmd omdat de zogeheten 'mutual assured destruction’ bij een kernaanval verloren gaat. Doordat de aanvaller zich met systemen als nmd en Star Wars veilig weet voor tegenaanvallen valt de basis van het nucleaire afschrikkingseffect weg. Daarnaast verbiedt het abm-verdrag expliciet de bescherming van bevolkingscentra, precies wat het nmd beoogt.

Toch zijn er voorstanders van het nmd. Ook in Nederland. Patrick van Schie, werkzaam bij de Teldersstichting van de vvd, zorgde in de zomer van 1999 voor enkele rimpelingen in het water met zijn rapport Krijgsgerommel achter de kim. Daarin betoogt hij dat sinds de implosie van de Sovjetmacht de schurkenstaten de nieuwe dreiging voor de westerse wereld zijn. Van Schie, nu: 'Het is daarom ook voor Nederland verstandig om na de val van de Muur kernwapens paraat te hebben. Je hebt nu eenmaal een middel nodig om de schurkenstaten af te schrikken. Want bedenk goed: de ontwikkelingen in de biochemische wapenindustrie gaan onvoorstelbaar snel.’ Naast 'passieve bescherming’, zoals voorbereidingen treffen voor een (terroristische) aanval door middel van het trainen van politie en medisch personeel en het aanleggen van voorraden gasmaskers, is ook 'actieve bescherming’ vereist. Van Schie doelt dan op systemen als nmd of zelfs het ruimteschild sdi (Strategic Defense Initiative, Star Wars in de volksmond). Van Schie: 'Ook Nederland moet, in samenwerking met andere Europese landen, deelnemen aan zo’n project.’ En als dat tot woedende en zich herbewapende Russen leidt? Van Schie: 'Eerst moet de Russen duidelijk gemaakt worden dat nmd ook in hun belang is, de Amerikanen bieden hun immers participatie in de gegenereerde kennis aan. Als de VS ze niet kunnen overtuigen, dan moeten we hun woede op de koop toe nemen. Ik verwacht grotere dreiging van schurkenstaten als Servië en Irak dan van Rusland.’

'Het is toch onvoorstelbaar’, lacht Rob de Wijk, defensiespecialist bij Instituut Clingendael, 'de geschiedenis herhaalt zich. De archieven van twintig jaar geleden heb ik al van zolder gehaald.’ Volgens De Wijk halen sdi en nmd 'helemaal niets’ uit tegen de manier van oorlog voeren die de schurkenstaten als geen ander beheersen: dood en verderf zaaien door middel van terreur. Ze volgen veeleer de Chinese stelregel: voer nooit oorlog zoals de vijand dat wil. De Wijk: 'Kijk naar wat Milosevic in Kosovo deed: hij ging niet de confrontatie aan waar de Navo het sterkst was, maar liet de bombardementen gewoon over zich heen komen.’ De deportatie van Kosovaren bleek Milosevic’ meest doeltreffende wapen. En zo zullen honderd raketten in Alaska niets beginnen tegen een sarin-bom in de New Yorkse metro.

Op de keper beschouwd heeft nmd dan ook weinig te maken met de nucleaire dreiging van Noord-Korea, zoals het Witte Huis stelt. Het gaat om China, dat door veel beleidsmakers als de enige bedreiging van de Amerikaanse alleenheerschappij wordt gezien. China is namelijk in staat de VS te bombarderen en het nmd is in staat die bommen te onderscheppen. De Chinezen voelen die druk. De Wijk: 'Een tegenreactie is onvermijdelijk. En juist daarin schuilt het grootste gevaar: Rusland en China zien dat de VS geheel hun eigen gang gaan. Er is geen enkele dialoog meer en dat is een heel gevaarlijke ontwikkeling. De alleenheerschappij maakt de Amerikanen blind en doof. Het zou mij niets verbazen als Rusland en China noodgedwongen veel meer gaan samenwerken.’



Amerika’s rücksichtslose Alleingang roept niet alleen bij Rusland en China wrevel op. Javier Solana, hoogst verantwoordelijke voor het gemeenschappelijke buitenlandse beleid van de Europese Unie en voormalig secretaris-generaal van de Navo, waarschuwde voor een 'ontkoppeling’ van de militaire banden tussen de VS en de overige Navo-leden. Europese lidstaten zoals Duitsland, Groot-Brittannië en Frankrijk hebben eveneens ernstige bezwaren tegen het nmd, ook al hebben de VS deelname in het project aangeboden. Klaus Becher is senior fellow inzake Europese veiligheid bij het vermaarde International Institute for Strategic Studies te Londen. Becher spreekt over 'een historisch dieptepunt’ in de relaties tussen de Europeanen en de Amerikanen, dat bovendien raakt aan 'de meest wezenlijke structuur van de Navo’. Becher: 'Met het nmd, dat in de huidige opzet alleen grondgebied van de VS beschermt, wordt de dreiging van gezamenlijke vijanden niet meer gelijkwaardig gedeeld.’ Het gaat om de baten en lasten van de militaire alliantie: bescherming van het eigen grondgebied. De 'ontkoppeling’ waar Solano over spreekt, wordt dan werkelijkheid – een gruwel voor elke alliantie. En in dit geval met name voor de zwakkere leden die ook nog eens geografisch gezien dichter bij menige schurkenstaat liggen. Daarnaast stoort het de Europeanen in hoge mate dat zij niet betrokken zijn bij het Amerikaanse gemorrel aan het abm-verdrag. Groot-Brittannië en Frankrijk zijn per slot van rekening ook nucleaire mogendheden.



Het is niet ondenkbaar dat de Russen akkoord gaan met beperkte amendering van het abm-verdrag. Al te veel tegenwicht kunnen de economisch kwetsbare Russen niet bieden en de beperkte dreiging van hun roestige wapenarsenaal rechtvaardigt geen weerbarstige houding. Daarnaast is het zonneklaar dat de Amerikanen al lang en breed hebben besloten dat het nmd er komt. Naar verwachting van optimistische analisten zal tijdens de onderhandelingen over de Start iii-verdragen, waarin een verregaande reductie van het aantal kernkoppen wordt beklonken, het wisselgeld voor de Russische inschikkelijkheid betaald worden: de Amerikanen leveren meer kernkoppen in dan de Russen eigenlijk kunnen afdwingen.

Maar daarmee is de kous niet af. Want áls de Russen en de Amerikanen tot een akkoord komen, moet het nog de Amerikaanse Senaat passeren – een mission impossible. Zo verwierp de Senaat afgelopen herfst het kernstopverdrag, een krijgshandeling van de Republikeinse meerderheid die welbeschouwd geen enkel ander doel had dan president Clinton en vice-president – en tevens presidentskandidaat – Al Gore te tergen. Het leidde tot wereldwijde ontsteltenis over deze botte weigering zich ook maar iets gelegen te laten liggen aan de interstatelijke relaties met vriend en vijand.



Senator Jesse Helms, de toonaangevende isolationist uit Noord-Carolina, beloofde afgelopen week wederom zijn kont tegen de krib te gooien. Als voorzitter van de commissie voor Buitenlandse Betrekkingen is Helms bij machte amendering van het abm-verdrag tegen te houden. Op hetzelfde moment dat de Russische minister van Buitenlandse Zaken Igor Ivanov met zijn collega Madeleine Albright in Washington onderhandelde over een compromis, sprak Helms zijn veto uit: 'Elke aangepaste versie van het abm-verdrag dat door de huidige regering is overeengekomen is doa: dead on arrival.’

Helms vindt dat het abm-verdrag ook zonder internationaal overleg en amendering overboord kan. Want waar Helms voor pleit gaat veel verder dan wat de Democraten willen, en is weinig anders dan Star Wars ii: een mondiaal ruimteschild, geheel in lijn van Ronald Reagens fantasieën. Een megalomaan, ridicuul en geldverslindend plan. Een niet onbelangrijk detail: zo goed als alle defensiedeskundigen menen dat dergelijk futurisme technisch gezien niet realiseerbaar is.

Volgens William Hartung, senior research fellow bij de onafhankelijke New Yorkse denktank World Policy Institute en The New School University, probeert president Clinton de Republikeinen de wind uit de zeilen te nemen door zichzelf voorstander van het nmd te verklaren. Maar dit pokerspelletje loopt uit de hand nu de rechtervleugel van de Republikeinen onder aanvoering van Helms voor de Star Wars-variant pleit. Clinton heeft niet de moed daadkrachtig op te treden en nu is het abm-verdrag, en daarmee dertig jaar nucleaire ontwapening, speelbal van de Amerikaanse verkiezingsstrijd geworden.

Daarnaast ziet Hartung een andere, stuwende kracht voor de wapenzucht van Washington. Hartung: 'Het nmd is in geen enkel opzicht een zinnig plan. Waarom zou je de kans mislopen duizenden uiterst destructieve kernkoppen kwijt te raken door te mikken op een plan waarvan het onduidelijk is of en hoe het zal werken? Alleen de wapenindustrie heeft baat bij dit wapengekletter.’ Hartung ontvouwt uitgebreid en nauwgezet een netwerk van wapenlobbyisten en hun relatie met politici. Opvallend vaak noemt hij de staat Noord-Carolina, waar talloze militaire universiteiten, militaire bases en militaire fabrieken gevestigd zijn. En waar Jesse Helms vandaan komt. Hartung: 'In feite heeft Clinton meer angst voor Noord-Carolina dan voor Noord-Korea.’