Europa

Dramaqueen

Deze dagen praten de EU-regeringsleiders over een gezamenlijke aanpak van de economische gevolgen van de coronacrisis. Het gaat over kosten en herverdeling van geld, en het spreiden daarvan in de tijd. Het is, kortom, high noon in de Europese politiek, de zon van de politiek klimt naar het hoogste punt, het moment waarop de ultieme confrontatie nadert. Dit is althans de duiding die Emmanuel Macron geeft.

Afgelopen weekend sprak de Franse president in de Financial Times (FT) over het ‘moment van de waarheid’. Macrons hoofdboodschap was geformuleerd als vraag. Volgens hem staat de EU, en de eurozone in het bijzonder, voor de vraag of de Europese integratie een ‘politiek project’ is, of ‘slechts een marktproject’. Het publiekelijk formuleren van deze vraag is voor sommigen in de EU hoogst ongemakkelijk. De Franse president weet dat, en daarom was zijn FT-interview brutaal en provocerend. Macron weet heel goed bij wie het ongemak van zijn ‘politiek-of-markt-vraag’ zich zal nestelen, en ook waarom.

In de transito- en exportdelta van Noordwest-Europa rust op deze ‘of-of-vraag’ iets dat lijkt op een omerta. Het is de geheimhoudingsplicht die hoort bij de mythe van een markt zonder politiek, de mythe van meritocratie zonder corrumperende werking, de mythe van politiek zonder visie. In de Franse politiek kent men vele geheimhoudingen, maar deze niet. De vraag naar óf markt, óf politiek is voor iedere Franse president een retorische. Waarom vond Macron het nodig om op deze grove manier de top in te gaan?

Nooit was er een Franse president die het drama van de publiekelijke formulering van deze ‘of-of-vraag’ harder nodig had dan Macron nu. De president heeft zijn landgenoten namelijk iets te bewijzen: dat hij niet van Noord-Europa is. Dat lukt slecht. De Fransen geloven hem niet. De president is niet alleen geboren in Amiens, hij was ook investment banker en hij is alumnus van de ENA (École normale supérieure), de elite-opleiding voor het Franse ambtenarenapparaat. Een giftige cocktail als je pensioenhervormingen doordrukt en de arbeidsmarkt liberaliseert. Zijn belofte om de ENA te sluiten valt daarbij in het niet.

Macron is nog steeds niet geslaagd voor het examen van president

Macrons lyrische retoriek wordt dan ook vooral buiten Frankrijk gewaardeerd. In Frankrijk neigt men ernaar het te zien als de aangeleerde pathetiek van een technocraat – politieke kitsch, geen kunst. Overmoed van een meritocraat misschien wel. Macron weet dat hij dit hardnekkige binnenlandse beeld alleen gecorrigeerd kan krijgen via het buitenland. Dat moet dus via Europa, een politiek Europa, een Frans Europa, zijn Europa: het Europa van de muntunie, dat zonder ‘financiële solidariteit’ uiteen zal vallen, zoals hij zei in de FT.

Charles de Gaulle stichtte die Vijfde Republiek (1958) om het ‘heilige’ en mystieke te scheiden van het profane. Hij deed dit door de staat te scheiden van de regering. De eerste gaat over de politiek. De tweede over beleid en technocratie. In De Gaulle’s woorden: ‘Eerst was er God, daarna de politiek en daarna niets meer’ (een omvattender antwoord op de ‘of-of-vraag’ is nooit meer gegeven). De Gaulle en de presidenten die hem opvolgden moesten de staat leiden, en dus het mystieke verpersoonlijken. Dát is politiek, in de Franse opvatting – en dus eerder iets voor dichters, denkers en generaals dan voor énarques (ENA-alumni).

Macron is, met andere woorden, nog steeds niet geslaagd voor het examen van Franse president (zoals dat de eerste énarque in die functie, François Hollande, ook niet gelukt is). Dit is de politieke meteorologie achter de Europese high noon van deze dagen – die zal minder dramatisch worden dan aangekondigd via de FT.

Angela Merkel zal aangeven dat het verstandig is de problemen te behandelen naar wat ze zijn: complexe verdelingsvraagstukken met consequenties voor onderling vertrouwen en doorwerking in de tijd. De oplossing daarvan zal niet te vinden zijn in meer schulden onder de (bezuinigings)condities van de vorige crisis, maar ook niet in radicale schulddeling. Wellicht is er wel een oplossing te vinden via nieuwe fondsen, die op tijdelijke basis ook garant kunnen staan voor schulden, bijvoorbeeld door koppeling ervan aan de buffers en programma’s van de Europese Centrale Bank.

Merkel zal zich in dit alles maximaal constructief opstellen, ook om deze Franse president – de meest noordelijke ooit – in het zadel te houden.