muziektheater

Drie vrouwen: één mens

Émilie

Zij was een heel bijzondere vrouw, Émilie du Châtelet (1706-1749), een ‘femme savante’, die wiskunde en sterrenkunde studeerde, belangrijke ontdekkingen deed die nog in Einsteins relativiteitstheorie doorwerken, en die het hoofdwerk van Newton in het Frans vertaalde. Maar zij was ook een mooie en hartstochtelijke vrouw, die minnaars had, kinderen kreeg, van luxe, lekker eten en mooie dingen hield. Haar leven is op zich al interessant. Afkomstig uit een adellijke familie trouwde zij jong, kreeg kinderen, maar bevocht haar vrijheid binnen het huwelijk. Tien jaar was zij de geliefde en ook de intellectuele kameraad van de twaalf jaar oudere Verlichtingsfilosoof Voltaire en vooral zo is zij in Frankrijk bekend gebleven. Maar vorige week was er in Amsterdam een opera, Émilie, waarin wij haar in veel meer facetten van haar bestaan leren kennen.
Émilie is een productie van de Opéra National de Lyon en een uitwisselingsproject met de Nederlandse Opera. In Lyon krijgen ze het fascinerende After Life van de jonge Nederlandse componist Michel van der Aa, en in ruil daarvoor kwam de nieuwste opera van Kaija Saariaho (1952) naar Amsterdam. Zij is een Finse componiste die sinds 1980 in Frankrijk werkt. Ze schreef vooral kamermuziek, maar legt zich steeds meer toe op grootschaliger werk zoals opera en oratorium. De première van haar eerste twee opera’s, L'amour de loin en Adriana Mater, en van haar oratorium La Passion de Simone uit 2006 werden geregisseerd door de Amerikaan Peter Sellars. De Libanees-Franse schrijver Amin Maalouf (1949) schreef de libretto’s voor haar opera’s, ook voor Émilie. Dat is een monodrama geworden, een monoloog van Émilie du Châtelet op een cruciaal moment in haar leven. Ze is 43 jaar en hoogzwanger, de vertaling van Newtons Principia is klaar, op een paar kleine correcties na. Ze is hard aan het werk, maar is ook bang dat ze de geboorte van de baby niet zal overleven en ze denkt na over haar leven en praat in gedachten met de vader van het kind, de jonge dichter Saint-Lambert, met Voltaire, met haar echtgenoot, met haar eigen vader, met Newton, maar vooral met haar nog ongeboren kind. Maalouf laat alle kanten van haar persoonlijkheid zien: een vrouw met een wetenschappelijk wereldbeeld die toch verzucht: 'Wat zou de werkelijkheid van de wereld zijn zonder de opsmuk der illusie?’ Ze heeft het over leven, de dood, liefde, eenzaamheid en over het recht te leren en te werken. Dat is wat ze haar nog ongeboren dochter toewenst.
Kaija Saariaho schreef prachtige muziek voor haar. Royale, melodieuze zang tegen een achtergrond van verschuivende muzikale kleuren in een klein orkest, met een lichte referentie aan de barokmuziek. Soms worden de muziek en de zang op een subtiele manier elektronisch vervormd, zodat een mannenstem haar antwoord lijkt te geven. De opera is geschreven voor de Finse sopraan Karita Mattila, die prachtig zingt en Émilie in al haar facetten grandioos gestalte geeft. Regisseur François Girard en decorontwerper François Séguin plaatsen haar aan haar schrijftafel in het midden van een draaitoneel, waarop elementen van een planetarium om haar heen bewegen. Het is in anderhalf uur een steeds veranderend toneelbeeld waarin Émilie de zon is, waar de planeten omheen draaien.
Het zijn vooral drie vrouwen, Émilie du Châtelet, Kaija Saariaho en Karita Mattila, die met elkaar één mens laten zien, met haar angsten en wanhoop, haar trots en haar verlangen, haar plezier en haar plichtsbesef. Het lijkt nu al een klassieke opera, inzicht gevend, ontroerend en soms aangrijpend. Hopelijk is hij vaker te zien en komt er een cd of dvd van uit.

Een fragment uit Émilie is te zien op dno.nl