Economie

Duits Europa

Het beste boek dat ik deze Kerst heb gelezen is Germany’s Hidden Crisis van de Duitse arbeidssocioloog Oliver Nachtwey. Het is een nuchtere analyse van de actuele toestand van de Duitse samenleving, en fungeert als spiegel van wat er mis is met Europa. Dat is meer dan wij denken. De toestand in Duitsland is namelijk veel minder florissant dan wij menen.

Als wij naar onze oosterburen kijken, zien wij een tweede Wirtschaftswunder, mede dankzij automobielfabrikanten die met doorontwikkelde technologieën, fraaie ontwerpen en een ondergewaardeerde euro mondiale automarkten hebben weten te veroveren; zien wij een democratisch bestel dat onder de ijzeren leiding van Angela Merkel een toonbeeld van stabiliteit en redelijkheid is gebleken, waar de chaos en fragmentatie in de rest van Europa schril bij afsteekt; zien wij een economie die tijdens de crisis geen krimp heeft gegeven en vrijwel onafgebroken groei en overschotten heeft weten te boeken; zien wij een geopolitieke machine die zich in het hart van Europa heeft weten te nestelen en van daaruit beslist over het wel en wee van euro en Europese Unie en daarmee over leven en dood van haar burgers; en zien wij een laatste politieke en ideologische verdedigingslinie (het Rijnlandse model) tegen de voortschrijdende Anglo-Amerikanisering van samenleving en economie, met haar nadruk op individualisme, flexibilisering en aandeelhouderswaarde.

De werkelijkheid, zo laat Nachtwey overtuigend zien, is een andere. Met name hoofdstuk drie en vier geven een onthutsend beeld van de sociale en politieke kaalslag die de flexibilisering van de Duitse arbeidsmarkt en de bijbehorende afkalving van arbeidsrechten hebben veroorzaakt. De Hartz I tot en met V hervormingen van Gerhard Schröder van begin 21ste eeuw hebben de Duitse arbeidsmarkt net zo flexibel, en dus net zo werkgeversvriendelijk gemaakt als de paarse hervormingen van de jaren negentig in Nederland hebben gedaan, of de thatcheriaanse hervormingen van de jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk.

De cijfers spreken boekdelen. In 2014 viel nog maar 68 procent van de Duitse werknemers onder een traditionele cao; de rest werkte onder een regime van afwijkende arbeidscontracten waar het recht van de sterkste heerst. Nachtwey geeft het voorbeeld van een hypermoderne autofabriek waar meer dan de helft van de arbeiders in dienst was van een uitzendbureau en dus elk moment op straat kon worden gezet als aandeelhouders dat wilden.

De toestand bij onze oosterburen is minder florissant dan wij menen

Het levert het bekende beeld op van nieuwkomers op de arbeidsmarkt (migranten, vrouwen, jongeren) die veel minder voor hetzelfde werk ontvangen dan oudgedienden. En dat bovendien onder veel slechtere voorwaarden moeten doen: geen medezeggenschap via de ondernemingsraad, geen arbeidsongeschiktheidsverzekering, geen pensioen, geen werkloosheidsuitkering. Het lijkt als twee druppels water op de kloof die in Nederland gaapt tussen de acht miljoen werkenden met een vast arbeidscontract en de een miljoen rechteloze zzp’ers.

De maatschappelijke gevolgen van deze arbeidsmarkthervormingen zijn gigantisch geweest, aldus Nachtwey. Vijftien jaar na dato is de sociale mobiliteit in Duitsland volledig tot stilstand gekomen. Hoewel er door steeds meer Duitsers langer en harder wordt gewerkt, zijn de inkomens van 30 miljoen Duitsers sinds 1993 gedaald en is de economische groei die sinds de millenniumwende is geboekt bij een steeds kleinere groep (kapitaalbezitters) neergeslagen.

En net als in Nederland en het Verenigd Koninkrijk is het aandeel van de toegevoegde waarde die in de private sector wordt geproduceerd en als loon wordt uitgekeerd (de arbeidsinkomensquote) sinds het eind van de jaren zestig met zo’n vijftien procentpunten gedaald. Het uit zich bij onze oosterburen net als hier in oplopende inkomens- en vermogensongelijkheden, afnemende doordringbaarheid van eliteposities, de overerving van structurele armoede en de normalisering van wat in Amerika ‘werkende armen’ heten.

Nachtwey laat er geen misverstand over bestaan dat dit het bedoelde gevolg is van de beslissingen van een politieke elite, die de bestrijding van werkloosheid (‘werk, werk, werk’) heeft misbruikt om de macht van vakbonden te breken en de factor kapitaal naar de ogen te zien. Het erge is dat diezelfde elite dat via de band van de muntunie momenteel over heel Europa aan het uitrollen is. Duitsland is niet de laatste voorvechter van het Rijnlandse model, maar juist zijn voornaamste sloper. Dat is de echte verborgen crisis die dit boek beschrijft: een Duits Europa is een neoliberaal Europa.