Duitsland heeft gekozen en krijgt een indrukwekkend fletse en onuitgesproken kanselier (naam en politieke partij nog een paar weken onbekend). En Angela Merkel, de ‘koningin van Europa’, verdwijnt na zestien jaar van het toneel. Daar is aardig wat ongerustheid over op het continent. Want haar mogelijke opvolgers, de sociaal-democraat Olaf Scholz en de christen-democraat Armin Laschet, hebben ongekend veel stabiliteit beloofd, maar het wijdere continent is daar duidelijk minder gerust op dan de Duitsers zelf – terecht, lijkt me. Maar bij het handenwringen om het opstappen van ‘Ms. Europa’ hoort ook de vraag: hoe goed was Merkel werkelijk als leider van Europa?

Voorafgaand aan die vraag is het niet onbelangrijk om te memoreren dat het enige werkelijke alternatief voor doorgaan op de koers-Merkel is kaltgestellt door een lastercampagne die gerust ‘desinformatie’ mag heten. Annalena Baerbock, de leider van de Groenen, stond kort bovenaan in de peilingen en droeg zelf bij aan haar neergang. Maar vooral een opgeklopt schandaal en uitgebreide karaktermoord deed haar de das om. Rusland, dat het voornaamste slachtoffer van Baerbocks nieuwe buitenlandse politiek zou zijn, deed daar via officiële en niet-officiële wegen uitgebreid aan mee. Stelde het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken vast. En daarna het ministerie van Buitenlandse Zaken. En toen de Europese Unie. Maar zoiets gaat dan voorbij.

Maar goed, de lijn-Merkel heeft zo’n goede pers in Europa omdat de kanselier het leiderschap naar zich toetrok in een rijtje crises die stuk voor de stuk de Europese Unie hadden kunnen stukbreken: de Europese schuldencrisis van 2010, de migratiezomer van 2015, de coronapandemie in 2020, en minder kritieke momenten – Merkel heeft zo’n honderd Europese toppen bijgewoond en was altijd de belangrijkste figuur. Ze stond er dan – vaak onbeweeglijk tot vér voorbij het kritieke punt, voor ze eindelijk besliste. Maar ze besliste steeds wel, op die kritieke momenten, en mag dat op haar conto schrijven.

Laten we maar met frisse hoop oostwaarts kijken

De keerzijde is dat ze er tussen die kritieke momenten niet stond. In die perioden zette Merkel nooit een koers uit, en remde iedereen af die dat wel wilde. Ze schiep daarmee een visieloze Unie, die goed is in wegmasseren van politieke conflicten maar nooit een heldere politieke missie en een helder doel voor zichzelf heeft gesteld, terwijl ze al een generatie lang bestaat. En erger dan dat: ze schiep een Unie die in feite is ingericht naar het principe ‘Duitsland eerst’ – iets wat voor diepe scheuren in het Europese project heeft gezorgd.

Wat het eerste betreft: de schade van een visieloos Europa is veel groter dan dat het oninspirerend is, en burgers er niet bij betrekt. Dat wordt helder als je ziet hoe Merkel de grootste interne bedreiging van de EU heeft aangepakt: namelijk niet. Dat is de groei van onvrije democratieën in Midden-Europa, die de democratische spelregels – én de EU – gebruiken om de eigen rechtsstaat en ook de EU uit te hollen. Hongarije en Polen lopen vooraan, en Merkel stond erbij en keek ernaar.

Wat ‘Duitsland eerst’ betreft: de eurozone is ingericht naar Duitse economische belangen en dus ook goed voor landen met eenzelfde exportgerichte economie die gebaat is bij krap geld – zoals Nederland. Europese landen zagen dat als noodzakelijke prijs om mee te liften met de Duitse economische kracht. Maar het afgelopen decennium bleek dat ernstige ongelijkheden in de eurozone aan te wakkeren. In plaats van dat te erkennen goot Duitsland het onder Merkel in een kulverhaal over mieren en sprinkhanen, en liet de ongelijkheden groeien. Dat verergerde Duitsland vervolgens door Europa het desastreuze austerity-beleid op te dringen, dat voor verloren jaren, onnodig sociaal en economisch leed en een diepe kloof tussen Noord en Zuid heeft gezorgd in de EU. Die kloof duikt telkens op als het in Europa moeilijk wordt – bij migratie of coronasteunmaatregelen, bijvoorbeeld. Merkel loopt bij die tijdbom weg.

Het kan zomaar dat de volgende Duitse kanselier zich ontpopt als iemand die Merkels crisisvaardigheden heeft én haar stilzwijgende Duitsland- eerst-beleid bij de boom zet. Maar dat hij Duitsland eerst vasthoudt en haar vaardigheden mist is, laten we het voorzichtig zeggen, niet ondenkbaar. Laten we maar met frisse hoop oostwaarts kijken. Het is, met die gedenkwaardige referendum-leus van 2004, best belangrijk.