Duitsland failliet?

Zal er toch geld worden uitgekeerd aan mensen die in de Tweede Wereldoorlog als dwangarbeider voor het Derde Rijk moesten werken? De houding van Duitsland verandert wellicht onder de aanstaande rood-groene coalitie.

AFGELOPEN MAANDAG 28 september had de eerste ronde moeten plaatsvinden van een spectaculair proces voor de rechtbank in Newark, New Jersey. De Amerikaanse advocaat Melvin Weiss klaagde namens een voormalig dwangarbeidster van het Derde Rijk de Amerikaanse automobielgigant Ford aan. Op het laatste moment werd de hearing (die moet leiden tot een beslissing over de rechtmatigheid van de aanklacht) uitgesteld tot nader order. Weiss is er echter al van overtuigd dat hij het groene licht zal krijgen van de rechtbank. De Duitse fabrieken van de nogal aan Hitler verknochte Henry Ford in Keulen draaiden gedurende de gehele Tweede Wereldoorlog op volle kracht door, gebruikmakend van tienduizenden dwangarbeiders. Namens de slachtoffers en hun nabestaanden eist Weiss een schadevergoeding van Ford en later eventueel ook van de Duitse staat, die uiteindelijk de slaven leverde. Het proces tegen Ford valt op, omdat het hier een Amerikaanse firma betreft. Maar daarnaast heeft Weiss twee zaken lopen tegen Volkswagen. Zijn New-Yorkse collega Edward Fagan startte al identieke procedures bij de Amerikaanse rechtbank tegen Audi, Daimler Benz, Henkel, Hoesch-Krupp, Leica, M.A.N., Siemens en WMF. Binnenkort volgen meer firma’s.
In totaal maakte de industrie onder Hitler-Duitsland gebruik van tien miljoen dwangarbeiders. Tot voor kort wilde noch de Duitse regering noch de verantwoordelijke bedrijven spreken over een schadevergoeding voor de gedupeerden, waarvan de kosten tot gigantische hoogten zouden kunnen oplopen. Ondanks talrijke initiatieven van onder meer het Europese parlement en de Bundestag wees de Duitse regering alle claims af. Het Duitse ministerie van Financiën stelde bij diverse gelegenheden dat het niet meer mogelijk was na te gaan welke firma’s precies profijt hadden gehad van de dwangarbeid. Bovendien zouden de aanspraken verjaard zijn. Daarnaast beriep Bonn zich op een afspraak bij het zogeheten schuldverdrag van Londen tussen de geallieerden en de Duitsers. Daarin staat dat financiële aanspraken pas konden worden gedaan als het vredesverdrag tussen beide partijen officieel in werking kon gaan. Dat laatste kon pas officieel geschieden met de Wiedervereinigung van de beide Duitslanden in 1989. In de jaren negentig volgden dan ook enkele zaken voor de Duitse rechter. Zo diende er in 1997 bij het Duitse gerecht een eis tot schadevergoeding van tweeëntwintig voormalige dwangarbeidsters van een fabriek bij Auschwitz. Slechts één van de klaagsters kreeg een bedrag toegewezen. De anderen niet, want deze hadden als slachtoffers van het Derde Rijk al andere vergoedingen gekregen en ze waren daardoor schadeloos gesteld, zo redeneerde het Bundesverfassungsgericht. Dat zette in ieder geval wel de deur open voor andere individuele schadeclaims. In juni dit jaar wees het Landesgericht van Bremen vijftienduizend Duitse marken toe aan een ex-dwangarbeider uit Roemenië.
Niet bekend
Volkswagen was kennelijk bevreesd voor een boycot door de Amerikaanse markt, waarmee was gedreigd door joodse organisaties in Amerika. De Volkwagen is in Californië een statussymbool van de vrijgevochten jonge Amerikaan. ‘Hoewel Volkswagen er juridisch niet toe verplicht is, voelen wij ons moreel wel geroepen onze humanitaire bijdrage te leveren’, zo verklaarde het autoconcern, dat zeven jaar eerder nog alle claims verontwaardigd van de hand had gewezen. BMW, elektronicafabrikant Siemens, batterijenfabrikant Varta en bouwonderneming Hoch-Tief kondigden reeds aan het voorbeeld van Volkswagen te zullen volgen.
De procederende ex-dwangarbeiders worden in Duitsland ondersteund door het Bundesverband Information und Beratung für NS-Verfolgte in Keulen. Deze organisatie spant zich in om zo veel mogelijk overlevenden onder de dwangarbeiders op te sporen. Die zitten vooral in Oost-Europa, maar natuurlijk ook in een land als Nederland, dat middels de Arbeitseinsatz en ook door gedwongen arbeid van gedeporteerde joden, zigeuners en andere gevangenen, 600.000 dwangarbeiders leverde aan nazi-Duitsland. In de jaren zestig betaalde Duitsland 150 miljoen gulden algemene schadevergoeding aan Nederland. Maar daar zagen de gewezen dwangarbeiders zelf nooit iets van.
Woordvoerder Uwe Peña van het Bundesverband spreekt de hoop uit dat de houding van de Duitse staat tegenover de claims van de ex-dwangarbeiders zal omslaan nu er een rood-groene coalitie in aantocht is. Peña: 'Binnen de SPD van Schröder zijn ook organisaties actief van ex-politieke gevangenen die tijdens de Hitler-tijd bij gedwongen arbeid werden ingezet. De SPD probeerde al in de Bundestag tot een verandering van de officiële houding van de Duitse regering te komen inzake de claims. Dat schept verplichtingen.’
Peña verklaart dat diverse Nederlandse slachtoffers inmiddels hun weg naar de Amerikaanse advocaten hebben gevonden. Zijn organisatie zoekt echter nog steeds naar andere potentiële klagers. Dat gebeurt onder meer via de Vereniging ex-dwangarbeiders Nederland (VDN), die verbitterd heeft gereageerd op de plotselinge doorbraak bij het Duitse bedrijfsleven. 'Ze komen hier veel te laat mee’, aldus de VDN. 'Onze gemiddelde leeftijd is zo'n 75 jaar.’ Volgens de VDN leven er nog zo'n 250.000 van de 600.000 Nederlandse dwangarbeiders van het Derde Rijk.